Joga

Joga (sanskr. योग, yoga, od rdzenia yuj – „łączyć, zaprzęgać, jednoczyć”) to wywodzący się z Indii system praktyk i pojęć duchowo-filozoficznych, którego celem jest przede wszystkim wyciszenie poruszeń umysłu, a w wielu ujęciach także harmonijne zestrojenie ciała, oddechu i umysłu. Popularne tłumaczenie jogi jako „zjednoczenia” oddaje sens rdzenia yuj, choć w klasycznej jodze Patańdżalego chodzi raczej o wyciszenie umysłu i wyzwolenie (kaivalya) niż o dosłowne zjednoczenie. W tradycji indyjskiej joga oznacza zarówno szeroką rodzinę praktyk duchowo-dyscyplinujących, jak i jedną z klasycznych szkół filozofii indyjskiej (darśana). W wymiarze praktycznym obejmuje pozycje ciała, pracę z oddechem, koncentrację i medytację. Na Zachodzie joga upowszechniła się przede wszystkim jako praktyka ruchowo-oddechowa wspierająca zdrowie i dobrostan, często w oderwaniu od pierwotnego kontekstu religijnego.

Historia w skrócie

Korzenie jogi sięgają starożytnych Indii. Pierwsze ślady myśli, którą później rozwinęła joga, odnajduje się w tradycji wedyjskiej, a bardziej rozwinięte koncepcje w Upaniszadach (od ok. połowy I tysiąclecia p.n.e.) oraz w Bhagawadgicie, gdzie wyodrębniono drogi później nazwane bhakti-, karma- i dżnianajogą (oddania, czynu i wiedzy). Nie był to jednak gotowy zestaw stylów w dzisiejszym znaczeniu. Dziełem klasycznym są Jogasutry przypisywane Patańdżalemu, czyli zbiór zwięzłych aforyzmów (sutr) porządkujący teorię i praktykę jogi. Datowanie tekstu pozostaje sporne, najczęściej umieszcza się go w pierwszych wiekach naszej ery. To w Jogasutrach pojawia się słynna definicja jogi jako „powściągnięcia poruszeń umysłu” (yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ).

W późniejszych wiekach rozwinął się nurt hatha jogi, kładący nacisk na ciało, oddech i energię, a jego klasycznym podręcznikiem jest Hathapradipika (ok. XV w.). W XIX i XX wi. joga zaczęła docierać na Zachód, m.in. za sprawą Swamiego Vivekanandy. Współczesną, opartą na pozycjach formę jogi ukształtowali w XX w. nauczyciele tacy jak Tirumalai Krishnamacharya i jego uczniowie – B.K.S. Iyengar, K. Pattabhi Jois oraz T.K.V. Desikachar – z ich szkół wywodzi się większość popularnych dziś stylów. Dzisiejsza joga posturalna czerpie z hatha jogi, ale ukształtowały ją też nowoczesna kultura fizyczna i nauczyciele XX wieku.

Filozofia i pojęcia

Patańdżali ujął praktykę w postaci ośmiostopniowej ścieżki (asztanga, dosł. „osiem członów”), prowadzącej od postaw etycznych i pracy z ciałem ku coraz głębszym stanom skupienia. Ścieżkę tę rozwijamy w osobnych hasłach Jogasutry i Osiem stopni jogi.

Na tej mapie osadzone są pojęcia, którym poświęcamy własne hasła. Praca z ciałem to asana, praca z oddechem to pranajama, a bandhy (zwory energetyczne) i drishti (punkt skupienia wzroku) pomagają prowadzić uwagę w pozycjach. Wymiar symboliczny i dźwiękowy niosą mudry (gesty dłoni), mantry oraz sylaba om. Tradycyjny opis energetyczny człowieka obejmuje pranę (energię życiową) płynącą kanałami nadi i skupioną w ośrodkach czakr, a także kundalini, czyli utajoną energię u podstawy kręgosłupa. Sposób działania człowieka tradycja porządkuje również przez guny (sattwa, radżas, tamas).

Klasyczne drogi jogi

Tradycja indyjska wyróżnia kilka dróg jogi, rozumianych jako różne sposoby dążenia do tego samego celu. Radżajoga (rāja, „królewska”) to droga opanowania umysłu przez medytację, utożsamiana zwykle z systemem Patańdżalego. Dżnianajoga (jñāna, „wiedza”) prowadzi przez poznanie i wgląd, bhaktijoga (bhakti, „oddanie”) przez miłość i oddanie, a karmajoga (karman, „czyn”) przez bezinteresowne działanie i służbę. Hatha joga (haṭha, „siła, wysiłek”) to droga pracy z ciałem, oddechem i energią, z której czerpie większość współczesnych form ruchowych.

Podstawowe rodzaje i style

Współczesna joga rozwinęła wiele stylów, różniących się tempem, prowadzeniem i akcentami. Wspólnym pniem większości jest hatha joga – dziś zarówno spokojna praktyka pozycji i oddechu, jak i źródło stylów dynamicznych.

Precyzję i dopasowanie ciała akcentuje joga Iyengara, style dynamiczne to ashtanga vinyasa i vinyasa, a uporządkowaną praktykę klasyczną proponuje Sivananda joga. Hot joga odbywa się w mocno nagrzanym pomieszczeniu, a joga kundalini kładzie nacisk na oddech, mantry i wymiar energetyczny.

Do praktyk łagodnych i regenerujących należą yin joga, joga regeneracyjna i joga nidra, a do form wyspecjalizowanych – joga aerial (w wiszącym hamaku) i akrojoga (akrobatyka w parach). Osobnym, rozpoznawalnym elementem wielu sesji jest sekwencja Powitania Słońca, czyli Surya Namaskar.

Jak wygląda praktyka

W najszerzej dziś praktykowanej formie joga łączy pozycje ciała (asany), pracę z oddechem oraz elementy koncentracji i relaksacji. Asany rozwijają siłę, gibkość, równowagę i świadomość ciała, oddech porządkuje rytm ćwiczeń i uspokaja układ nerwowy, a sesję często kończy odpoczynek w bezruchu lub krótka medytacja. W ujęciu tradycyjnym praktyka fizyczna jest tylko jednym z członów szerszej drogi, której celem pozostaje wyciszenie i przemiana umysłu, a nie sama sprawność ciała. Współcześnie joga bywa łączona z ajurwedą jako element całościowego stylu życia, choć historycznie są to odrębne tradycje wiedzy i praktyki.

Zastosowanie i korzyści

Joga jako forma aktywności fizycznej i praktyki umysłowej jest przedmiotem licznych badań. Najlepiej udokumentowane jest jej zastosowanie przy przewlekłym bólu dolnego odcinka kręgosłupa, na tyle, że brytyjskie wytyczne NICE wymieniają jogę wśród zalecanych grupowych programów ćwiczeń w tej dolegliwości. Mniej obszerne dane sugerują możliwą pomoc przy bólu karku, bólach głowy czy chorobie zwyrodnieniowej kolan, a joga bywa też badana jako wsparcie w radzeniu sobie ze stresem, w poprawie snu, równowagi i ogólnego samopoczucia.