Joga

Joga (sanskr. योग, yoga, od rdzenia yuj – „jednoczyć”) to wywodzący się z Indii system praktyk i pojęć duchowo-filozoficznych, których celem jest ujarzmienie i wyciszenie poruszeń umysłu oraz zjednoczenie różnych wymiarów człowieka – ciała, oddechu, umysłu i tego, co tradycja uznaje za sferę duchową. W tradycji indyjskiej joga oznacza zarówno szeroką rodzinę praktyk duchowo-dyscyplinujących, jak i jedną z klasycznych szkół filozofii indyjskiej (darśana), powiązaną zwłaszcza z Jogasutrami Patańdżalego. W wymiarze praktycznym obejmuje pozycje ciała, pracę z oddechem, koncentrację i medytację. Na Zachodzie joga upowszechniła się przede wszystkim jako praktyka ruchowo-oddechowa wspierająca zdrowie i dobrostan, często w oderwaniu od jej pierwotnego kontekstu religijnego.

Historia

Korzenie jogi sięgają starożytnych Indii. Pierwsze ślady myśli, którą później rozwinęła joga, odnajduje się w tradycji wedyjskiej, a bardziej rozwinięte koncepcje – w Upaniszadach (od ok. połowy I tysiąclecia p.n.e.) oraz w Bhagawadgicie, gdzie wyodrębniono drogi później nazwane bhakti-, karma- i dżnianajogą (oddania, czynu i wiedzy) – nie był to jednak gotowy system stylów w dzisiejszym znaczeniu. Kluczowym dziełem klasycznym są Jogasutry przypisywane Patańdżalemu – zbiór zwięzłych aforyzmów (sutr) porządkujący teorię i praktykę jogi. Datowanie tekstu pozostaje sporne: najczęściej umieszcza się go w pierwszych wiekach naszej ery, choć w literaturze spotyka się także datowania wcześniejsze lub późniejsze. To w Jogasutrach pojawia się słynna definicja jogi jako „powściągnięcia poruszeń umysłu” (yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ).

W późniejszych wiekach rozwinął się nurt hatha jogi, kładący nacisk na ciało, oddech i energię. Jego klasycznym podręcznikiem jest Hathajogapradipika (ok. XV w.). W XIX i XX wieku joga zaczęła docierać na Zachód, między innymi za sprawą Swamiego Wiwekanandy, który przedstawił ją publiczności amerykańskiej i europejskiej. Współczesną, opartą na asanach formę jogi ukształtowali w XX wieku nauczyciele tacy jak Tirumalai Krishnamacharya i jego uczniowie – B.K.S. Iyengar, K. Pattabhi Jois czy T.K.V. Desikachar – z których szkół wywodzi się większość popularnych dziś stylów.

Osiem członów jogi

Patańdżali ujął praktykę jogi w postaci ośmiostopniowej ścieżki (asztanga, dosł. „osiem członów”), prowadzącej od postaw etycznych i pracy z ciałem ku coraz głębszym stanom skupienia umysłu:

• Jama (yama) – zasady etyczne w relacji do innych, m.in. niekrzywdzenie (ahimsa), prawdomówność i nieprzywłaszczanie.
• Nijama (niyama) – zasady wobec samego siebie, m.in. czystość, zadowolenie i dyscyplina.
• Asana (āsana) – stabilna i wygodna postawa ciała – we współczesnej jodze rozumiana przede wszystkim jako pozycje fizyczne.
• Pranajama (prāṇāyāma) – kierowanie oddechem i powiązaną z nim energią życiową (prana).
• Pratjahara (pratyāhāra) – wycofanie zmysłów z bodźców zewnętrznych.
• Dharana (dhāraṇā) – skupienie uwagi na jednym przedmiocie.
• Dhjana (dhyāna) – medytacja, czyli nieprzerwany, pogłębiony stan koncentracji.
• Samadhi (samādhi) – stan głębokiego zjednoczenia i pochłonięcia, uznawany za szczyt drogi.

Pierwsze cztery człony bywają określane jako zewnętrzne (przygotowujące ciało i postępowanie), a cztery kolejne – jako wewnętrzne, dotyczące pracy umysłu.

Ścieżki i style

Tradycja indyjska wyróżnia kilka klasycznych dróg jogi, rozumianych jako różne sposoby dążenia do tego samego celu:

• Radżajoga (rāja – „królewska”) – droga opanowania umysłu przez medytację, utożsamiana zwykle z systemem Patańdżalego.
• Dżnianajoga (jñāna – „wiedza”) – droga poznania i wglądu w naturę rzeczywistości.
• Bhaktijoga (bhakti – „oddanie”) – droga miłości i oddania wobec tego, co boskie.
• Karmajoga (karman – „czyn”) – droga bezinteresownego działania i służby.
• Hathajoga (haṭha – „siła, wysiłek”) – droga pracy z ciałem, oddechem i energią, z której wyrasta większość współczesnych form ruchowych.

Współczesna joga rozwinęła wiele stylów różniących się tempem, sposobem prowadzenia i akcentami. Do najbardziej rozpowszechnionych należą: joga Iyengara (precyzyjne ustawianie ciała w pozycjach, często z użyciem pomocy, takich jak klocki i paski), ashtanga (ustalona, dynamiczna sekwencja pozycji zebrana w kilka serii), vinyasa (płynne łączenie pozycji z oddechem), kundalini (asany, oddech i mantry) oraz yin (ukierunkowana na dłuższe, bierne pozostawanie w pozycjach i stopniowe rozluźnianie tkanek). Większość współczesnych stylów ruchowych czerpie z hatha jogi i nowoczesnej jogi posturalnej, choć poszczególne szkoły różnią się rodowodem, językiem i naciskiem na elementy fizyczne, oddechowe, medytacyjne lub rytualne.

Praktyka

W najszerzej dziś praktykowanej formie joga łączy pozycje ciała (asany), pracę z oddechem (pranajama) oraz elementy koncentracji i relaksacji. Asany rozwijają siłę, gibkość, równowagę i świadomość ciała, oddech porządkuje rytm ćwiczeń i uspokaja układ nerwowy, a zakończenie sesji często stanowi odpoczynek w bezruchu lub krótka medytacja. W ujęciu tradycyjnym praktyka fizyczna jest jednak tylko jednym z członów szerszej drogi, której celem pozostaje wyciszenie i przemiana umysłu, a nie sama sprawność ciała. Współcześnie joga bywa często łączona z ajurwedą jako element całościowego stylu życia, choć historycznie są to odrębne tradycje wiedzy i praktyki.

Status naukowy i zdrowie

Joga jako forma aktywności fizycznej i praktyki umysłowej jest przedmiotem licznych badań. Przeglądy prowadzone m.in. przez amerykański Narodowy Ośrodek Komplementarnego i Integracyjnego Zdrowia (NCCIH) wskazują, że joga może przynosić korzyści w niektórych dolegliwościach. Najlepiej udokumentowane są efekty w przewlekłym bólu dolnego odcinka kręgosłupa, przy bólu karku, bólach głowy czy chorobie zwyrodnieniowej kolan. Joga bywa też badana jako wsparcie w radzeniu sobie ze stresem, objawami lęku i obniżonego nastroju oraz w poprawie snu, równowagi i ogólnego samopoczucia. Jakość dowodów jest jednak zróżnicowana.