Mudra

Mudra (sanskr. मुद्रा, mudrā – „pieczęć”, „znak”, „gest”) to symboliczny gest dłoni, układ ciała lub technika „pieczętująca”, obecna w jodze, w religiach Indii oraz w klasycznym tańcu indyjskim. W każdym z tych światów mudra znaczy trochę co innego: w jodze jest techniką, która ma zbierać i kierować praną, w hinduizmie i buddyzmie – gestem wyrażającym cechy bóstwa, w tańcu – słowem w bogatym języku dłoni. Łączy je jedno: to gest, który coś pieczętuje albo wyraża.

Mudry w jodze

W jodze mudra to technika, która ma zatrzymywać i kierować przepływem prany. Najczęściej spotykamy dziś gesty dłoni (hasta mudra) towarzyszące medytacji i pracy z oddechem. Tradycja zna jednak także mudry angażujące całe ciało – jak maha mudra, wiparita karani, kheczari czy szambhawi – bliższe zaawansowanym ćwiczeniom niż prostym gestom. W klasycznych tekstach hatha jogi granica między mudrami a zworami (bandhami) bywa płynna, a same zwory bywają zaliczane do mudr. Gheranda-samhita opisuje 25 mudr, a Hathajogapradipika – 10.

Mudry dłoni

Gesty dłoni wykonuje się zwykle w siadzie, żeby pogłębić skupienie i domknąć obieg energii, która „ucieka” przez palce. Najbardziej znana jest dżniana mudra, nazywana też czin mudra (różne szkoły albo je rozróżniają, albo używają zamiennie): kciuk styka się z palcem wskazującym, a pozostałe palce pozostają wyprostowane. Zetknięcie kciuka i wskazującego czyta się symbolicznie jako spotkanie świadomości jednostkowej z uniwersalną. Drugi powszechny gest to andźali mudra – dłonie złożone przy sercu na znak szacunku i pozdrowienia.

Mudry w ikonografii i rytuale

W sztuce hinduizmu i buddyzmu mudry to ustalone gesty, którymi przedstawia się bóstwa i Buddów – każdy niesie określone znaczenie. W ikonografii buddyjskiej powtarza się ich kilka: abhaja (nieustraszoność, ochrona), dhjana (medytacja), bhumisparśa (dotknięcie ziemi, wezwanie jej na świadka przebudzenia), warada (dar i łaska) oraz dharmaczakra (nauczanie, wprawianie w ruch koła nauki). Te same gesty pojawiają się też w praktyce rytualnej.

Mudry w tańcu indyjskim

W klasycznym tańcu indyjskim – bharatanatjam, kathakali czy kathak – mudry dłoni tworzą rozbudowany język znaków. Razem z mimiką, ruchem oczu i postawą ciała pozwalają przedstawiać przedmioty, postacie, czynności i emocje, dzięki czemu tancerz opowiada historie bez słów. Traktaty o sztuce teatru i tańca kodyfikują dziesiątki gestów jednej i obu dłoni.

Pochodzenie

Mudry jogiczne opisują klasyczne podręczniki hatha jogi – przede wszystkim Gheranda-samhita i Hathapradipika – oraz teksty tantryczne. Gesty ikonograficzne i taneczne mają własną, długą historię, utrwaloną w dawnych traktatach o sztuce, w tym w Natjaśastrze. Mimo wspólnej nazwy są to więc tradycje pokrewne, lecz rozwijane niezależnie.