Pranajama

Prana (sanskr. प्राण, prāṇa, od przedrostka pra- i rdzenia an- związanego z oddychaniem) to jedno z centralnych pojęć filozofii indyjskiej i jogi. Dosłownie oznacza oddech i tchnienie, a szerzej – życiodajne „wiatry” ciała i zasadę witalności, którą we współczesnych ujęciach tłumaczy się zwykle jako „energia życiowa” lub „siła witalna”. Prana bywa porównywana do chińskiego qi i japońskiego ki, choć pojęcia te należą do odrębnych systemów.

Znaczenie w jodze i tradycji indyjskiej

Ważne ujęcia prany pojawiają się już w upaniszadach, gdzie bywa przedstawiana jako zasada podtrzymująca funkcje zmysłów i życia. Znany jest motyw z Ćhandogja Upaniszady (Chāndogya Upaniṣad), w którym spośród rywalizujących ze sobą zmysłów to prana okazuje się tym, bez czego pozostałe nie mogą działać. Prana rozumiana jest szeroko, jako energia stojąca za ruchem ciała, pracą zmysłów i aktywnością umysłu. W tradycyjnym modelu zdrowie i witalność wiążą się z obfitością i swobodnym przepływem prany, a zaburzenie jej krążenia bywa wiązane z osłabieniem i chorobą.

Pięć pran (waju)

Tradycja jogi wyróżnia pięć głównych przejawów prany, nazywanych waju (wiatrami) lub pięcioma pranami (sanskr. pañca-prāṇa), z których każdy odpowiada za inny kierunek przepływu i inną funkcję:

• prana (prāṇa, w węższym sensie) – energia przyjmowania, związana z wdechem i obszarem klatki piersiowej,
• apana (apāna) – energia wydalania i ruchu w dół, związana z dolną częścią brzucha,
• samana (samāna) – energia trawienia i przyswajania, umiejscawiana w okolicy pępka,
• udana (udāna) – energia ruchu w górę, mowy i wyrazu, związana z gardłem i głową,
• wjana (vyāna) – energia rozprowadzania, przenikająca całe ciało.

Nadi i powłoka energetyczna

W jodze prana ma płynąć przez sieć subtelnych kanałów zwanych nadi, których tradycja wymienia bardzo wiele, a za najważniejsze uznaje idę, pingalę i biegnącą wzdłuż kręgosłupa sushumnę. Z przepływem prany wiąże się też pojęcie pranamaja kosha, czyli powłoki energetycznej, jednej z pięciu warstw (kosh) tworzących człowieka, traktowanej jako pomost między ciałem fizycznym a subtelnym. Z tym układem łączone bywają również ośrodki energetyczne (czakry).

Prana a oddech, czyli pranajama

Ponieważ oddech uznaje się za najłatwiej dostępny przejaw prany, praca z oddechem stała się głównym sposobem wpływania na energię życiową. Służy temu pranajama, czyli jogiczne techniki oddechowe. Samą nazwę interpretuje się dwojako, jako kontrolę albo powściągnięcie oddechu (prāṇa + yama) oraz jako wydłużanie i rozszerzanie energii życiowej (prāṇa + āyāma). Celem tych praktyk jest regulacja i wzmacnianie prany oraz uspokojenie umysłu.

Prana w ajurwedzie

We współczesnych ujęciach łączących jogę i ajurwedę prana bywa opisywana obok tejas i ojas jako jedna z trzech subtelnych esencji, traktowana jako subtelny odpowiednik doszy vata, czyli zasady ruchu. W tym ujęciu odpowiada za witalność, oddech, pracę układu nerwowego i jasność postrzegania.

Co o tym wiemy

Prana należy do filozoficzno-duchowego opisu człowieka i pozostaje przede wszystkim językiem tradycji oraz doświadczenia praktykujących. Nauka nie zajmuje się nią jako substancją czy siłą, przygląda się natomiast temu, co robi z człowiekiem sama praca z oddechem. Przeglądy pokazują, że wolne, świadome oddychanie wpływa na zmienność rytmu serca i aktywność układu autonomicznego, a metaanalizy technik oddechowych wskazują na niewielkie lub umiarkowane korzyści dla stresu, lęku i nastroju.