Guny (sattwa, rajas, tamas)

Guny (sanskr. गुण, guṇa – „cecha, jakość, przymiot”) to w filozofii sankhji, a za nią w jodze i ajurwedzie, trzy podstawowe jakości przenikające całą naturę, w tym ludzki umysł: sattwa, radźas i tamas. Wspólnie nazywa się je triguną. Według tej koncepcji wszystko, co istnieje, jest mieszaniną trzech gun w zmieniających się proporcjach, a to, która z nich przeważa, nadaje rzeczom, stanom i zachowaniom określony charakter.

W ajurwedzie słowo guna bywa też używane szerzej, jako cecha substancji lub działania, np. ciężkie albo lekkie, suche albo oleiste, zimne albo gorące. To hasło dotyczy trzech gun w znaczeniu psychiczno-kosmologicznym, czyli sattwy, radźasu i tamasu.

Trzy guny

• Sattwa (sattva) – jakość klarowności, harmonii i równowagi. Gdy przeważa, umysł jest spokojny, jasny i uważny, sprzyja zrozumieniu, życzliwości i wyciszeniu.
• Radźas (rajas) – jakość ruchu, aktywności i pobudzenia. Napędza działanie i zmianę, ale w nadmiarze wiąże się z niepokojem, pośpiechem, pragnieniem i napięciem.
• Tamas (tamas) – jakość bezwładu, ociężałości i przyćmienia. Daje stabilność i odpoczynek, lecz w nadmiarze przejawia się jako ospałość, stagnacja, brak jasności i opór wobec zmian.

Dynamiczna równowaga

Guny występują zawsze razem, w stale zmieniających się proporcjach. W każdym człowieku, posiłku, porze dnia czy stanie umysłu obecne są wszystkie trzy, a różni je to, która chwilowo dominuje. Proporcje te są płynne i zmieniają się pod wpływem tego, co jemy, robimy, z kim przebywamy i jak żyjemy. Wszystkie trzy guny są potrzebne, bo radźas daje energię do działania, a tamas pozwala odpocząć i spać. W tradycji jogi i ajurwedy za najbardziej sprzyjającą równowadze, jasności i rozwojowi uznaje się jednak sattwę, dlatego wiele praktyk ma na celu jej wzmacnianie.

W jodze i ajurwedzie

Koncepcja gun pochodzi z sankhji, jednej z klasycznych szkół filozofii indyjskiej, i odgrywa ważną rolę w jodze. Poświęcony jest jej między innymi czternasty rozdział Bhagawadgity, opisujący, jak poszczególne guny wpływają na umysł i postępowanie człowieka. W niektórych popularnych ujęciach ajurwedy guny opisuje się jako odpowiedniki „dosz umysłu”, ponieważ służą do opisu psychiki, temperamentu i nastawienia. Klasycznie nie są jednak doszami w tym samym sensie co vata, pitta i kapha. Mówi się więc o pokarmach, stylu życia i stanach umysłu sattwicznych, radźasowych lub tamasowych, a zalecenia zwykle zmierzają ku zwiększaniu udziału sattwy.