Jogasutry

Jogasutry (sanskr. योगसूत्र, yoga-sūtra – „aforyzmy o jodze”), znane też jako Jogasutry Patańdżalego, to klasyczny tekst szkoły jogi i jeden z najważniejszych zapisów jej filozofii. Składa się ze 195 zwięzłych aforyzmów (sutr) przypisywanych mędrcowi Patańdżalemu i uformowanych prawdopodobnie ok. IV w.n.e., choć dokładne datowanie pozostaje sporne. Tekst uchodzi za fundament klasycznej, medytacyjno-filozoficznej jogi, później często utożsamianej z radża jogą, oraz za podstawowy tekst jogi jako jednej z sześciu klasycznych darśan uznających autorytet Wed.

Liczba sutr bywa podawana jako 195 lub 196, zależnie od sposobu liczenia jednego z fragmentów. Tekst jest skrajnie zwięzły, dlatego od początku czytano go wraz z komentarzami, z których najważniejszy to Jogabhaszja, tradycyjnie przypisywana Wjasie.

Budowa i treść

Jogasutry dzielą się na cztery rozdziały (pady). Pierwszy, samadhipada, omawia naturę skupienia i uspokojenia umysłu. Drugi, sadhanapada, dotyczy praktyki i wprowadza ośmioczłonową ścieżkę jogi. Trzeci, vibhutipada, opisuje nadzwyczajne zdolności (siddhi) pojawiające się wraz z zaawansowaniem praktyki. Czwarty, kaivalyapada, traktuje o wyzwoleniu jako ostatecznym celu drogi.

Czym jest joga według Patańdżalego

Już na początku tekstu pada słynna definicja: yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ, czyli „joga jest powściągnięciem poruszeń umysłu”. Joga oznacza tu wyciszenie nieustannej zmienności świadomości, dzięki któremu ujawnia się jej czysty, niezakłócony rdzeń. Celem drogi jest kaivalya, czyli wyzwolenie, rozumiane jako uwolnienie czystej świadomości od utożsamienia ze zmiennymi stanami umysłu. Narzędziami prowadzącymi do tego stanu są według Patańdżalego wytrwała praktyka (abhyasa) oraz nieprzywiązanie (vairagya).

Osiem członów jogi

W drugim i trzecim rozdziale Patańdżali przedstawia ścieżkę o ośmiu członach (ashtanga) – od postaw etycznych (yama, niyama), przez postawę ciała (asana), pracę z oddechem (pranajama) i wycofanie zmysłów (pratyahara), po trzy stopnie pracy umysłu: skupienie (dharana), medytację (dhyana) i pełne pochłonięcie (samadhi). Jest to najczęściej przywoływany element nauki Patańdżalego, omówiony szerzej w osobnym haśle Osiem stopni jogi.

Tło filozoficzne

Jogasutry wyrastają z bliskiego pokrewieństwa z filozofią sankhji. Zakładają dwa odrębne porządki rzeczywistości: czystą świadomość (purusha) oraz naturę wraz z umysłem i materią (prakriti), przenikniętą trzema jakościami zwanymi gunami. Cierpienie wynika z pomieszania tych dwóch porządków, a wyzwolenie polega na ich rozróżnieniu i uwolnieniu purushy. Joga dostarcza w tym ujęciu praktycznej metody, która pozwala urzeczywistnić to, co sankhja opisuje teoretycznie. W odróżnieniu od klasycznej sankhji Jogasutry dopuszczają także praktykę skupienia na Ishvarze, szczególnej świadomości lub zasadzie duchowej, której interpretacje różnią się między komentatorami.

Znaczenie i recepcja

Jogasutry wraz z Jogabhaszją stały się podstawą klasycznej szkoły jogi jako jednej z darśan. We współczesnej recepcji jogi zyskały status jednego z najważniejszych tekstów źródłowych, zwłaszcza jako podstawa nauki o ośmiu członach jogi. Warto jednak pamiętać, że w samym tekście asana oznacza przede wszystkim stabilną postawę do medytacji, a rozbudowana praktyka pozycji ciała, typowa dla dzisiejszej jogi, rozwinęła się znacznie później, głównie w tradycji hatha jogi i w jodze nowoczesnej.