Ajurweda

Ajurweda (sanskr. आयुर्वेद, āyurveda, od āyus – „życie” i veda – „wiedza, nauka”; dosł. „wiedza o życiu”) to tradycyjny indyjski system medycyny i dbania o zdrowie, wywodzący się z kultury Półwyspu Indyjskiego. Łączy zalecenia dotyczące diety, trybu życia, ziołolecznictwa, masażu i zabiegów oczyszczających z całościową teorią człowieka, w której zdrowie rozumiane jest jako równowaga ciała, umysłu i otoczenia. Współcześnie ajurweda funkcjonuje w Indiach jako uznany system opieki zdrowotnej, a na Zachodzie najczęściej jako forma medycyny komplementarnej i praktyk dobrostanowych.

Historia

Korzenie ajurwedy wiąże się z tradycją wedyjską – wczesne wzmianki o ziołach i praktykach leczniczych pojawiają się w Atharwawedzie. Tradycja przypisuje ajurwedzie bardzo odległą metrykę, jednak zachowane teksty źródłowe datuje się ostrożniej. Dwa podstawowe dzieła – Charaka Samhita (poświęcona głównie medycynie wewnętrznej) oraz Suśruta Samhita (obejmująca także chirurgię) – powstawały i były redagowane mniej więcej między połową I tysiąclecia p.n.e. a pierwszymi wiekami naszej ery. Późniejszym, wpływowym kompendium jest Asztanga Hridaja przypisywana Wagbhacie (ok. VI–VII w. n.e.). Klasyczna ajurweda dzieliła wiedzę medyczną na osiem działów (asztanga), od medycyny ogólnej i chirurgii po pediatrię i toksykologię. W XX i XXI w. nastąpiło jej instytucjonalne odrodzenie w Indiach oraz rozpowszechnienie na świecie.

Podstawy teoretyczne

Ajurweda opisuje świat poprzez pięć żywiołów (pańća mahabhuta): przestrzeń, powietrze, ogień, wodę i ziemię. Z ich połączeń wywodzi trzy podstawowe siły trzy podstawowe zasady energetyczne opisujące funkcjonowanie organizmu, zwane doszami:

• Vata (przestrzeń i powietrze) – odpowiada za ruch: oddech, krążenie, pracę układu nerwowego i wydalanie.
• Pitta (ogień i woda) – odpowiada za przemianę: trawienie, metabolizm, temperaturę i procesy poznawcze.
• Kapha (ziemia i woda) – odpowiada za strukturę, nawilżenie, odporność i stabilność.

Indywidualną, wrodzoną proporcję dosz nazywa się prakriti (konstytucją) i uznaje za punkt odniesienia dla zaleceń. Z teorią dosz łączą się dalsze pojęcia: agni (ogień trawienny), ama (resztki niepełnego trawienia uznawane w ajurwedzie za obciążające dla organizmu), dhatu (tkanki ciała), mala (produkty przemiany materii) oraz srotas (kanały, którymi krąży to, co odżywcze i zbędne). W tym ujęciu zdrowie to dynamiczna równowaga tych elementów, a choroba – jej zaburzenie.

Diagnostyka i praktyki

Ocena zdrowia w ajurwedzie opiera się na wywiadzie oraz obserwacji, w tym tradycyjnym badaniu tętna (nadi parikszā), języka, oczu i skóry, służącym rozpoznaniu konstytucji i bieżącej nierównowagi. Zalecenia dobiera się indywidualnie i obejmują one przede wszystkim dietę dostosowaną do dosz, uporządkowany rytm dnia (dinacharya), ziołolecznictwo, masaż olejowy (abhyanga) oraz pracę z oddechem i ćwiczenia jogi. Głębsze oczyszczanie organizmu realizuje się w ramach panczakarmy – zespołu zabiegów (m.in. lewatyw ziołowych czy olejowania wewnętrznego), prowadzonych etapami pod opieką terapeuty.

Ajurweda a Światowa Organizacja Zdrowia

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zalicza ajurwedę do medycyny tradycyjnej i komplementarnej, którą wspiera w ramach swojej strategii ds. medycyny tradycyjnej, kładąc nacisk na bezpieczne, wykwalifikowane i oparte na dowodach włączanie takich systemów do opieki zdrowotnej. W tym duchu WHO opracowała i w 2022 roku zaktualizowała wytyczne dla szkolenia w zakresie ajurwedy – dokument określający minimalne wymagania kształcenia oraz zasady bezpieczeństwa, mający pomóc państwom członkowskim w tworzeniu standardów regulacyjnych. W 2022 roku WHO utworzyła także w indyjskim Dźamnagarze Globalne Centrum Medycyny Tradycyjnej (WHO Global Centre for Traditional Medicine) – pierwszą placówkę tego rodzaju, której zadaniem jest gromadzenie danych i budowanie bazy dowodowej. Ponadto w międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD-11 WHO rozwija moduły poświęcone medycynie tradycyjnej, obejmujące terminologię diagnostyczną m.in. ajurwedy (obok systemów siddha i unani).

Działania te służą przede wszystkim standaryzacji, bezpieczeństwu i lepszej porównywalności danych.