Mantra

Mantra (sanskr. मन्त्र, mantra, od rdzenia man- „myśleć” i przyrostka -tra popularnie tłumaczone jako „narzędzie myśli” lub „narzędzie umysłu”, w ujęciu tradycyjnym także „to, co chroni umysł”) to święty dźwięk, sylaba, słowo lub fraza, którym w tradycjach indyjskich przypisuje się szczególną moc duchową lub rytualną. Mantry wypowiada się na głos, szeptem albo powtarza w myślach – jednorazowo lub wielokrotnie – w modlitwie, rytuale i medytacji.

Część mantr ma czytelne znaczenie, inne nie niosą zwykłego znaczenia leksykalnego i traktowane są przede wszystkim jako nośniki dźwięku, rytmu i intencji. Praktykę medytacyjnego powtarzania mantry opisuje hasło: Medytacja z mantrą.

Formy mantr

Mantry mogą mieć postać zrozumiałych słów lub fraz, krótkich sylab nasiennych (bīja), czyli pojedynczych dźwięków uznawanych w tantrze za „zalążek” lub skondensowaną formę określonej energii, albo z połączenia obu tych form. Do pierwszej grupy należy np. namaḥ śivāya („pokłon Śiwie”). Sylaby nasienne, takie jak hrīṃ, śrīṃ czy gaṃ, nie mają zwykłego znaczenia leksykalnego, lecz w praktykach religijnych i tantrycznych traktuje się je jako skondensowane dźwięki o szczególnej mocy. Przykładem mantry łączącej dźwięk i znaczenie jest buddyjska oṃ maṇi padme hūṃ („O, klejnocie w lotosie”).

Szczególne miejsce zajmuje oṃ (OM, AUM), w hinduizmie uznawane za świętą sylabę i symbol absolutnej rzeczywistości, ważne także w wielu tradycjach buddyjskich. Bywa opisywane jako pradźwięk (praṇava). Sylaby nasienne wiąże się niekiedy z ośrodkami energetycznymi ciała (ćakrami).

Pochodzenie i tradycje

Mantry występują już w Wedach – najdawniejszych zapisach tradycji hinduskiej, której początki datuje się na II tysiąclecie p.n.e. Recytacja świętych formuł miała tam znaczenie zarazem rytualne i duchowe. Z czasem mantry stały się integralną częścią hinduizmu, buddyzmu i dżinizmu, a każda z tych tradycji wykorzystuje je na swój sposób w modlitwie, medytacji i ceremoniach. W wielu szkołach, zwłaszcza tantrycznych, mantrę przekazuje uczniowi nauczyciel, często w ramach inicjacji, a jej brzmienie i poprawna wymowa są traktowane jako niezwykle istotne.

Zastosowanie

Mantry pełnią różne role. W rytuale i modlitwie są sposobem wyrażania oddania i zwracania się ku temu, co święte. W medytacji służą jako obiekt skupienia, do którego uwaga nieustannie wraca. Powtarzanie mantry nazywa się japa i bywa wspomagane sznurem modlitewnym (malą). Wspólnotowe śpiewanie mantr i imion bóstw może przybierać formę kirtanu.