Czakry

Czakry (sanskr. चक्र, cakra – „koło”, „krąg”) to w tradycjach jogi i tantry ośrodki energetyczne położone w tzw. ciele subtelnym, w których zbiega się wiele kanałów (nadi) i gromadzi energia życiowa – prana. Wyobraża się je jako koła lub lotosy rozmieszczone wzdłuż osi ciała, od podstawy kręgosłupa po szczyt głowy. Czakry należą do tradycyjnego, ezoterycznego obrazu człowieka i są przedmiotem praktyk medytacyjnych oraz oddechowych, zwłaszcza w jodze tantrycznej i kundalini.

Liczba czakr w tradycyjnych źródłach jest różna. W wielu hinduistycznych systemach tantrycznych mówi się o sześciu ośrodkach wzdłuż osi ciała oraz siódmym, szczytowym ośrodku ponad nimi, a część tradycji buddyjskich wymienia pięć. Najbardziej rozpowszechniony jest dziś układ siedmiu czakr.

Ciało subtelne, nadi i prana

Czakry są częścią szerszego modelu ciała subtelnego (sukszma śarira). Według tradycji ciało przenika sieć kanałów nadi, którymi płynie prana, a trzy z nich są najważniejsze: kanał środkowy suszumna, biegnący wzdłuż kręgosłupa, oraz oplatające go ida i pingala. Czakry opisuje się jako węzły lub ośrodki związane z przebiegiem suszumny i zbiegiem kanałów subtelnych. Model ten jest pojęciowo bliski chińskiemu obrazowi qi krążącego meridianami, choć obie tradycje rozwinęły się niezależnie i nie należy ich wprost utożsamiać.

Siedem głównych czakr

W tradycji jogicznej czakry opisuje się jako subtelne ośrodki energii, lokalizowane symbolicznie wzdłuż osi ciała. W najczęstszym układzie wyróżnia się siedem czakr, którym tradycja przypisuje konkretne położenie oraz (w pięciu dolnych) po jednym z żywiołów (tattwa).

• Muladhara (czakra podstawy) – u podstawy kręgosłupa, w obszarze dna miednicy, żywioł ziemi.
• Swadhisthana (czakra sakralna) – w dolnej części brzucha i miednicy, w okolicy narządów rozrodczych, żywioł wody.
• Manipura (czakra splotu słonecznego) – w górnej części brzucha, w okolicy splotu słonecznego, żywioł ognia.
• Anahata (czakra serca) – w centrum klatki piersiowej, na wysokości serca, żywioł powietrza.
• Wiśuddha (czakra gardła) – w okolicy gardła, żywioł przestrzeni (eteru).
• Adźna (czakra trzeciego oka) – między brwiami, zwykle wiązana z intuicją, wglądem i umysłem.
• Sahasrara (czakra korony) – na szczycie głowy, ośrodek ponad żywiołami, wiązany z czystą świadomością.

Kundalini

Z czakrami łączy się pojęcie kundalini, uśpionej energii wyobrażanej jako zwinięty wąż spoczywający u podstawy kręgosłupa, w czakrze podstawy. Celem praktyk tantrycznych i jogi kundalini jest jej przebudzenie i poprowadzenie w górę kanałem suszumna, tak by kolejno przepływała przez czakry aż do sahasrary. Osiągnięcie szczytowego ośrodka opisuje się jako zjednoczenie i stan głębokiej integracji świadomości, w terminologii tantrycznej zespolenie Śakti z Śiwą.

Pochodzenie i recepcja zachodnia

Pojęcie czakr uformowało się w średniowiecznych tradycjach tantrycznych, śiwaickich i śaktyjskich, a jego klasyczny opis zawiera m.in. traktat Szatćakra-nirupana z 1577 roku. Liczba ośrodków i przypisywane im cechy różniły się między szkołami. Znany dziś na Zachodzie system siedmiu czakr ukształtował się dopiero na przełomie XIX i XX w., najpierw w kręgach teozoficznych, szczególnie za sprawą Charlesa Leadbeatera (z teozoficznym tłem sięgającym Heleny Bławatskiej), a następnie dzięki książce Johna Woodroffe’a, publikującego jako Arthur Avalon, The Serpent Power (1919), będącej przekładem tekstów tantrycznych. Wiele rozpoznawalnych dziś skojarzeń, takich jak przypisanie każdej czakrze koloru tęczy, konkretnych kamieni czy szczegółowych profili psychologicznych, to XX-wieczne dodatki new age'owe, łączące myśl wschodnią z zachodnią psychologią. Nie są one częścią klasycznych źródeł.