Hatha joga

Hatha joga (sanskr. हठयोग, haṭha yoga – „joga siły” lub „joga wysiłku”) to nurt jogi, w którym ważną rolę odgrywa praca z ciałem, oddechem i energią życiową – asany, pranajama, bandhy, mudry oraz praktyki oczyszczające. Termin można rozumieć dwojako. W znaczeniu historycznym odnosi się do rozwijanych w średniowiecznych środowiskach tantrycznych metod, które miały prowadzić ku wyzwoleniu. W znaczeniu współczesnym, szczególnie na Zachodzie, „hatha joga” oznacza szeroko praktykę opartą na asanach i oddechu, a w studiach jogi często spokojniejszy, łagodniejszy format zajęć.

Słowo hatha znaczy przede wszystkim „siła”, „upór” lub „wysiłek”, co wskazuje na intensywny charakter dawnych praktyk. W późniejszej interpretacji jogicznej rozkłada się je też symbolicznie na ha („słońce”) i tha („księżyc”), odczytując hatha jogę jako sztukę równoważenia przeciwnych energii, wiązanych z kanałami pingala i ida.

Ujęcie historyczne

Historia hatha jogi nie była jednolita. Termin pojawia się najpierw w indyjskich tekstach tantrycznych, a od około XII w. zaczyna oznaczać zespół praktyk fizycznych i oddechowych rozwijanych w tradycjach śiwaickich, w tym w kręgu joginów Nath. Z tą tradycją łączy się postacie Matsjendranatha i Gorakhnatha. Ważnymi tekstami hatha jogi są Dattatreyajogaśastra, Hathajogapradipika Swatmaramy z XV w., a także późniejsze Gheranda-samhita i Śiwa-samhita. Wg nich praktyka miała oczyszczać kanały (nadi), regulować przepływ prany oraz prowadzić do przebudzenia kundalini i do stanów głębokiego skupienia. W niektórych dawnych tekstach ważne było także zachowanie i przekierowanie bindu, rozumianego jako esencja życiowa, której utrata miała osłabiać ciało.

Techniki

Klasyczna hatha joga obejmuje kilka rodzajów praktyk. Należą do nich asany, czyli postawy ciała, w dawnych tekstach znacznie mniej liczne i mniej zróżnicowane niż we współczesnej jodze, pranajama, czyli kierowanie oddechem, bandhy, czyli zwory napinające określone partie ciała, mudry, czyli pieczęcie i gesty energetyczne, oraz szatkarmy, czyli sześć technik oczyszczających organizm. Zalicza się do nich zwykle: neti (oczyszczanie nosa), dhauti (oczyszczanie górnego odcinka przewodu pokarmowego), basti (oczyszczanie jelita grubego), nauli (rytmiczną pracę mięśni brzucha), tratakę (nieruchome wpatrywanie się w jeden punkt) i kapalabhati (energiczny oddech z aktywnym wydechem), choć ich opis oraz znaczenie różnią się między tekstami. Praktyki te traktowano jako sposób przygotowania ciała i układu energetycznego do głębszej pracy duchowej.

Hatha joga a radźa joga

W Hathajogapradipice hatha joga zostaje przedstawiona jako stopień przygotowawczy do radźa jogi, czyli wyższego stanu skupienia i medytacji, później często utożsamianego z klasyczną jogą Patańdźalego. W tym ujęciu praca z ciałem, oddechem i energią ma oczyścić i ustabilizować organizm, aby umysł mógł wejść w głębokie stany skupienia. Hatha i radźa joga są więc traktowane jako dwa etapy jednej drogi, fizyczno-energetyczny i medytacyjny.

Współczesne rozumienie

W XX wieku, w spotkaniu tradycji indyjskiej z zachodnią kulturą fizyczną, ukształtowała się nowoczesna joga posturalna, w której nacisk przeniósł się na rozbudowaną praktykę asan. Badacze, między innymi Mark Singleton, wskazują, że dzisiejsza joga oparta na pozycjach w dużej mierze różni się od średniowiecznej hatha jogi celem i formą. Z czasem „hatha joga” stała się na Zachodzie ogólnym określeniem jogi opartej na asanach i oddechu. W studiach jogi nazwa ta bywa dodatkowo zawężana do łagodniejszego, spokojniejszego stylu zajęć, opartego na dłuższym pozostawaniu w podstawowych pozycjach, w odróżnieniu od dynamicznych stylów, takich jak vinyasa czy ashtanga. To potoczne użycie jest węższe niż znaczenie historyczne.