Osiem stopni jogi

Osiem stopni jogi, nazywane też ośmioma członami jogi (sanskr. अष्टाङ्ग, asztanga – „osiem członów”, od aszta – „osiem” i anga – „człon”), to ośmioczęściowa ścieżka praktyki opisana przez Patańdżalego w Jogasutrach. Prowadzi od postaw etycznych, przez pracę z ciałem i oddechem, ku coraz głębszym stanom skupienia umysłu, a ostatecznie ku wyzwoleniu. Stanowi rdzeń jogi klasycznej opisanej w Jogasutrach i jest dziś najczęściej przywoływanym jej schematem, traktowanym jako filozoficzne i etyczne zaplecze praktyki.

Słowo asztanga w tym znaczeniu odnosi się do ośmiu członów drogi i nie należy go mylić ze współczesnym, dynamicznym stylem ashtanga vinyasa, spopularyzowanym przez Pattabhiego Joisa, który jedynie czerpie nazwę z tej idei.

Osiem członów

• Jama (yama) – pięć zasad postępowania wobec świata: niekrzywdzenie (ahimsa), prawdomówność (satja), niekradzenie (asteja), powściągliwość (brahmaczarja) oraz niezachłanność (aparigraha).
• Nijama (niyama) – pięć zasad wobec samego siebie: czystość (śaucza), zadowolenie (santosza), wewnętrzna dyscyplina (tapas), samopoznanie i studiowanie (swadhjaja) oraz oddanie temu, co najwyższe, czyli Iśwarze (iśwara-pranidhana).
• Asana – stabilna i wygodna postawa ciała, u Patańdźalego rozumiana przede wszystkim jako pozycja do medytacji.
• Pranajama – świadome kierowanie oddechem.
• Pratjahara (pratyahara) – wycofanie zmysłów z bodźców zewnętrznych.
• Dharana – skupienie uwagi na jednym przedmiocie.
• Dhjana (dhyana) – nieprzerwana medytacja, ciągły i niezakłócony przepływ uwagi.
• Samadhi – pełne pochłonięcie, w którym umysł zostaje całkowicie skupiony na przedmiocie praktyki, uznawane za szczyt ścieżki i prowadzące w dalszej perspektywie ku wyzwoleniu.

Człony zewnętrzne i wewnętrzne

Tradycja dzieli ścieżkę na część zewnętrzną i wewnętrzną, choć granicę tę wyznacza się różnie. Najczęściej do członów zewnętrznych (bahiranga) zalicza się pierwszych pięć stopni, przygotowujących postępowanie, ciało, oddech i zmysły, a do wewnętrznych (antaranga) trzy ostatnie, dotyczące bezpośredniej pracy umysłu. W innym ujęciu jako zewnętrzne traktuje się pierwsze cztery człony, a pratjaharę uznaje za ogniwo pośrednie. Trzy ostatnie stopnie, dharana, dhjana i samadhi, praktykowane łącznie wobec jednego przedmiotu, noszą wspólną nazwę samjama i to z nimi Patańdżali wiąże najgłębszy wgląd.

Droga, a nie drabina

Choć mówi się o „stopniach”, sanskryckie anga oznacza człon, a nie szczebel drabiny. Człony wspierają się wzajemnie i bywają rozwijane równolegle, a nie zawsze ściśle po kolei. Pierwsze z nich przygotowują grunt pod kolejne, jednak postępowanie etyczne, praca z ciałem i oddechem oraz ćwiczenie umysłu przeplatają się w praktyce. Z tego względu trafniejszy bywa obraz wzajemnie zależnych członów jednej drogi niż obraz kolejnych, oddzielnych etapów.

Znaczenie i współczesność

Osiem członów stanowi podstawę klasycznej, medytacyjnej jogi i wraz z całością Jogasutr jest jednym z najbardziej autorytatywnych opisów tej tradycji. We współczesnej jodze schemat ten jest często przywoływany, zwłaszcza zasady etyczne (jama i nijama) oraz człony medytacyjne, jako przypomnienie, że joga jest czymś więcej niż praktyką fizyczną. Warto przy tym pamiętać, że w samym tekście Patańdżalego asana oznacza postawę do medytacji, a rozbudowana praktyka pozycji ciała rozwinęła się znacznie później, głównie w hatha jodze i jodze nowoczesnej.