Dhatu

Dhatu (sanskr. धातु, dhātu – „to, co podtrzymuje, nosi, dźwiga”, od rdzenia dhā – „trzymać”) to w ajurwedzie podstawowe tkanki ciała, czyli struktury, które budują organizm i utrzymują jego funkcje. Ajurweda wyróżnia ich siedem i nazywa łącznie sapta dhatu (sanskr. sapta – „siedem”). W ajurwedyjskim modelu fizjologii dhatu powstają kolejno z przetworzonego pokarmu i razem odpowiadają za wzrost, podporę oraz odnawianie ciała. Obok dosz i produktów przemiany materii (mala) są jedną z głównych kategorii, w których ajurweda opisuje budowę i działanie organizmu.

Poszczególne dhatu bywają zestawiane z tkankami opisywanymi przez współczesną anatomię, nie są jednak ich dokładnymi odpowiednikami. Pojęcie należy do tradycyjnego systemu ajurwedy i łączy warstwę materialną z funkcjonalną.

Siedem tkanek (sapta dhatu)

Dhatu wymienia się w stałej kolejności, od tkanki najlżejszej i najbardziej płynnej po najsubtelniejszą:

• Rasa (rasa – „sok”, „esencja”) – odżywczy płyn ustrojowy, łączony z osoczem i limfą, Odżywia i nawilża całe ciało.
• Rakta (rakta – „to, co czerwone”) – krew, podtrzymuje życie i odżywia tkanki.
• Mamsa (māṃsa) – tkanka mięśniowa, okrywa i chroni ciało, nadaje mu kształt.
• Meda (medas) – tkanka tłuszczowa, nawilża, wygładza i magazynuje energię.
• Asthi (asthi) – tkanka kostna, daje ciału podporę i rusztowanie.
• Madźdźa (majjā) – szpik i tkanki wypełniające kości, we współczesnych interpretacjach wiązana także z układem nerwowym.
• Śukra (śukra) – tkanka rozrodcza, najsubtelniejsza z dhatu, odpowiada za rozmnażanie.

Odżywianie tkanek

Najważniejszą zasadą jest tu kolejność. Strawiony pokarm zamienia się najpierw w rasę, a ta stopniowo zasila kolejne dhatu, aż po śukrę, tak że każda tkanka odżywia następną. Z tego powodu jakość pierwszych dhatu wpływa na wszystkie pozostałe. Za przemiany na każdym poziomie odpowiadają ognie tkankowe (dhatwagni), odpowiedniki ognia trawiennego (agni). Gdy działają prawidłowo, tkanka zostaje dobrze odżywiona, a gdy słabną, pojawiają się niedobory lub niepełne przetworzenie materiału, które tradycja wiąże z powstawaniem amy. Klasyczne teksty opisują sam mechanizm przekazywania substancji odżywczych za pomocą kilku obrazowych zasad (dhatu poshana nyaya), porównujących odżywianie tkanek do nawadniania pól czy do przemiany mleka w masło. Pełny obieg, od pokarmu po wytworzenie śukry, ma trwać około miesiąca, co oddaje przekonanie, że odbudowa głębszych tkanek przebiega wolniej niż odżywienie tych powierzchownych.

Przy odżywianiu każdej tkanki powstają też produkty uboczne: tkanki wtórne (upadhatu), które wspierają ciało, ale nie przekazują dalej odżywienia (jak mleko kobiece czy naczynia krwionośne), oraz produkty odpadowe (mala), na przykład pot wiązany z tkanką tłuszczową. Sprawne wytwarzanie i wydalanie mala uznaje się w ajurwedzie za część zdrowej przemiany materii.

Równowaga, niedobór i nadmiar

Zdrowie tkanek opisuje się przez ich równowagę. Zaburzenie przyjmuje postać nadmiaru (wriddhi) albo ubytku i osłabienia (kshaya). Niedobór rasy bywa wiązany z odwodnieniem i zmęczeniem, ubytek rakty z bladością i osłabieniem, a wyniszczenie głębszych tkanek z osłabieniem struktury ciała. Dhatu są też poziomem, na którym, w ajurwedyjskim modelu choroby, „osadzają się” wytrącone z równowagi dosze, zaburzając tkankę. Z dobrze odżywionymi tkankami tradycja wiąże ponadto odżas, subtelną esencję witalności i odporności, przedstawianą jako najczystszy wytwór prawidłowego odżywiania wszystkich dhatu. W tym ujęciu kondycja tkanek przekłada się nie tylko na budowę ciała, ale i na ogólną żywotność oraz zdolność do regeneracji.