Srotas

Srotas (sanskr. स्रोतस्, srotas, od rdzenia sru – „sączyć się, płynąć”) to w ajurwedzie kanały i drogi przepływu, dzięki którym ciało przyjmuje pokarm, wodę i oddech, odżywia tkanki (dhatu) oraz usuwa produkty przemiany materii (mala). Obejmują zarówno duże przewody, (np. przewód pokarmowy), jak i subtelniejsze kanały związane z płynami, tkankami i procesami przemiany. W ajurwedyjskiej fizjologii srotas tworzą system transportu, odżywiania i oczyszczania organizmu.

Rodzaje

Charaka opisuje 13 głównych srotas, które można pogrupować według tego, czemu służą:

• przyjmowanie z zewnątrz – pranavaha (oddech i prana), annavaha (pokarm), udakavaha (woda i płyny),
• odżywianie tkanek – po jednym kanale dla każdej z dhatu: rasavaha, raktavaha, mamsavaha, medovaha, asthivaha, majjavaha i shukravaha,
• wydalanie – mutravaha (mocz), purishavaha (kał) i swedavaha (pot).

Inne teksty i późniejsza tradycja ajurwedyjska opisują także dodatkowe srotas, m.in. manovaha związane z umysłem oraz – w kontekście fizjologii kobiety – artavavaha związane z menstruacją i stanyavaha – z laktacją. Klasyfikacje różnią się między autorami: Suśruta opisuje jedenaście par głównych kanałów, ujmując ich anatomię i uszkodzenia inaczej niż Charaka.

Zaburzenia przepływu

Zdrowie wiąże się w tym modelu z drożnością kanałów i właściwym przepływem. Zaburzenie pracy srotas (srotodushti) ajurweda opisuje w czterech postaciach: nadmierny przepływ (atipravritti, na przykład biegunka czy nadmierne oddawanie moczu), zastój lub zablokowanie (sangha, zwane też srotorodha), poszerzenia, guzki lub patologiczne zmiany w przebiegu kanału (siragranthi) oraz przepływ niewłaściwą drogą (vimargagamana). Szczególne znaczenie w ajurwedzie przypisuje się zastojowi / niedrożności. Z zaburzeniami przepływu wiąże się m.in. ama – tradycyjne pojęcie odnoszące się do produktów niepełnego trawienia i przemiany.

Miejsce w fizjologii ajurwedyjskiej

Srotas tworzą sieć dróg, przez które odbywa się transport i przemiana substancji w organizmie. Za ich pośrednictwem odżywiane są dhatu, usuwane są produkty przemiany materii, a dosze mogą przemieszczać się między różnymi obszarami ciała. Ich prawidłowe funkcjonowanie jest więc ściśle związane z równowagą dosz, stanem tkanek oraz działaniem agni.

Zaburzenia srotas zajmują ważne miejsce w ajurwedyjskim opisie rozwoju choroby. Postępowanie dobiera się do rodzaju kanału i charakteru zaburzenia, dążąc do przywrócenia prawidłowego przepływu i funkcji. Pojęciowo srotas są pokrewne jogicznym nadi, jednak w ajurwedzie należą przede wszystkim do języka fizjologii i patologii, podczas gdy nadi częściej opisuje się w kontekście jogi i ciała subtelnego.

Status pojęcia

Część kanałów daje się luźno zestawić z układami znanymi anatomii, jak przewód pokarmowy, drogi oddechowe, moczowe czy naczynia, jednak te zestawienia są przybliżone i nie obejmują pełnego, obejmującego także subtelne poziomy znaczenia tego pojęcia. Język srotas bywa pomocny w całościowym myśleniu o przepływie i wydalaniu, ale nie zastępuje diagnostyki, a objawy takie jak utrzymujące się zaburzenia trawienia, obrzęki czy zatrzymanie wydalania wymagają oceny medycznej.