Srotas

Srotas (sanskr. स्रोतस्, srotas, od rdzenia sru – „sączyć się, płynąć”) to w ajurwedzie kanały i drogi przepływu, dzięki którym ciało przyjmuje pokarm, wodę i oddech, odżywia tkanki (dhatu) oraz usuwa produkty przemiany materii (mala). Obejmują zarówno duże przewody, takie jak przewód pokarmowy, nazywany maha srotas, jak i subtelniejsze kanały związane z doszami, płynami, tkankami i procesami przemiany. W ajurwedyjskiej fizjologii srotas tworzą system transportu, odżywiania i oczyszczania organizmu. To pojęcie spina inne ważne kategorie ajurwedy: dhatu, dosze, agni oraz ama.

Rodzaje

Charaka opisuje trzynaście głównych srotas, które można pogrupować według tego, czemu służą:

• Przyjmowanie z zewnątrz – pranavaha (oddech i prana), annavaha (pokarm), udakavaha (woda i płyny).
• Odżywianie tkanek – po jednym kanale dla każdej z dhatu: rasavaha, raktavaha, mamsavaha, medovaha, asthivaha, majjavaha i shukravaha.
• Wydalanie – mutravaha (mocz), purishavaha (kał) i swedavaha (pot).

Wymienia się też kanał umysłu (manovaha), a u kobiet kanały krwi miesiączkowej (artavavaha) i mleka (stanyavaha). Suśruta opisuje srotas inaczej, często wskazując parzyste korzenie kanałów i wiążąc je z obserwacją kliniczną oraz chirurgiczną. Każdy kanał ma swój „korzeń” (mula), czyli narząd lub okolicę, od której bierze początek.

Zaburzenia przepływu

Zdrowie wiąże się w tym modelu z drożnością kanałów i właściwym przepływem. Zaburzenie pracy srotas (srotodushti) tradycja opisuje w czterech postaciach: nadmierny przepływ (atipravritti, na przykład biegunka czy nadmierne oddawanie moczu), zastój lub zablokowanie (sanga, zwane też srotorodha), poszerzenia, guzki lub patologiczne zmiany w przebiegu kanału (siragranthi) oraz przepływ niewłaściwą drogą (vimargagamana). Za najczęstszą przyczynę dolegliwości uważa się zastój, a jego typowym źródłem jest ama, czyli lepkie resztki niepełnego trawienia, które mają zatykać kanały.

Miejsce w fizjologii ajurwedyjskiej

Srotas są tym poziomem, na którym spotykają się główne pojęcia ajurwedy. Dosze przemieszczają się po ciele właśnie kanałami, każda dhatu odżywia się przez własne srotas, a osłabienie ognia trawiennego (agni) i nagromadzenie amy prowadzą do ich zablokowania. W tym ujęciu wiele chorób zaczyna się od zaburzenia przepływu w odpowiednim kanale, dlatego ajurwedyjskie postępowanie często zmierza do „udrożnienia” srotas: przez dietę, rozgrzewające przyprawy, oczyszczanie i wspieranie agni. Pojęciowo srotas są pokrewne jogicznym nadi, ale w ajurwedzie należą przede wszystkim do języka fizjologii i patologii, podczas gdy nadi częściej opisuje się w kontekście jogi i ciała subtelnego.

Status pojęcia

Srotas to kategoria tradycyjnej fizjologii ajurwedyjskiej, a nie pojęcie biomedyczne. Część kanałów daje się luźno zestawić z układami znanymi anatomii, jak przewód pokarmowy, drogi oddechowe, moczowe czy naczynia, jednak takie odpowiedniości są przybliżone i nie obejmują pełnego, obejmującego także subtelne poziomy znaczenia tego pojęcia. Język srotas bywa pomocny w całościowym myśleniu o przepływie i wydalaniu, ale nie zastępuje diagnostyki, a objawy takie jak utrzymujące się zaburzenia trawienia, obrzęki czy zatrzymanie wydalania wymagają oceny medycznej.