Panchakarma

Panchakarma (sanskr. pañcakarma – „pięć działań”, od pañca – „pięć” i karman – „czyn”, „działanie”) to zespół pięciu klasycznych zabiegów oczyszczających medycyny ajurwedyjskiej. Ich celem, w ujęciu ajurwedyjskim, jest usunięcie z organizmu nadmiaru zaburzonych dosz oraz nagromadzonych produktów niepełnego trawienia, określanych jako ama. W tradycji ajurwedyjskiej panchakarma uchodzi za najgłębszą formę terapii oczyszczającej (śodhana) i przez wielu praktyków bywa nazywana jednym z najważniejszych narzędzi ajurwedy.

Założenia

Według ajurwedy choroba rozwija się, gdy równowaga trzech dosz – vata, pitta i kapha – zostaje zaburzona, a osłabiony ogień trawienny (agni) prowadzi do odkładania się amy w tkankach i kanałach ciała. Terapie ajurwedyjskie dzielą się na łagodzące (śamana), które równoważą dosze bez ich usuwania, oraz oczyszczające (śodhana), które mają wyprowadzać nadmiar dosz poza organizm.

Panchakarma należy do drugiej grupy. Każda z pięciu procedur kieruje nagromadzoną doszę do najbliższej naturalnej drogi wydalania. Procedury opisują klasyczne teksty ajurwedy, m.in. Charaka Samhita i Sushruta Samhita, przy czym obie tradycje nieco inaczej liczą „pięć działań”: szkoła Charaki wyróżnia dwa rodzaje lewatyw i pomija upuszczanie krwi, które uwzględnia tradycja chirurgiczna Sushruty.

Pięć zabiegów

• Vamana – wymioty terapeutyczne wywoływane ziołowymi środkami wymiotnymi, tradycyjnie stosowane przy nadmiarze kaphy, umiejscawianym w żołądku i drogach oddechowych.
• Virechana – przeczyszczanie za pomocą ziołowych środków przeczyszczających, kierowane przeciw nadmiarowi pitty, wiązanej z wątrobą, pęcherzykiem żółciowym i jelitem cienkim.
• Basti – lewatywy ziołowe, uznawane za główny zabieg równoważący vatę. W wariancie niruha lub asthapana stosuje się wywary ziołowe, a w wariancie anuvasana – ciepłe oleje lecznicze.
• Nasya – podawanie olejów, proszków lub soków ziołowych do nosa w celu oczyszczenia i wsparcia obszaru głowy, nosa, zatok i gardła.
• Raktamokshana – upuszczanie krwi, m.in. z użyciem pijawek, tradycyjnie zalecane przy zaburzeniach wiązanych z krwią. Współcześnie wykonywane jest rzadko i w wielu programach panchakarmy pomijane.

Przebieg terapii

Pełna panchakarma jest procesem rozłożonym na trzy etapy i trwa zwykle od jednego do czterech tygodni. Etap przygotowawczy (purvakarma) obejmuje natłuszczanie organizmu – wewnętrzne, przez picie wzrastających dawek przetopionego masła ghee, i zewnętrzne, przez masaże olejowe typu abhyanga – oraz nagrzewanie ciała (swedana), najczęściej w łaźni parowej. Zabiegi te mają „zmiękczyć” i przemieścić nagromadzone dosze do przewodu pokarmowego, skąd mogą zostać usunięte.

Etap główny (pradhanakarma) to wykonanie wybranych spośród pięciu procedur. Dobiera je praktyk ajurwedyjski do konstytucji osoby, jej aktualnej nierównowagi, siły organizmu, pory roku i charakteru dolegliwości. W praktyce rzadko stosuje się wszystkie pięć zabiegów u jednej osoby.

Etap końcowy (paschatkarma) obejmuje stopniowy powrót do zwykłej diety według ustalonego schematu (samsarjana krama), środki odmładzające i regenerujące (rasajana) oraz zalecenia dotyczące trybu życia.

Zastosowania

W Indiach panchakarma funkcjonuje w ramach oficjalnego systemu medycyny AYUSH i jest prowadzona w szpitalach oraz przychodniach ajurwedyjskich. Stosuje się ją profilaktycznie, m.in. jako sezonowe oczyszczanie, oraz terapeutycznie – przy wybranych dolegliwościach przewlekłych, zwłaszcza dotyczących stawów, skóry, układu pokarmowego i zaburzeń uznawanych w ajurwedzie za wynik nagromadzenia dosz lub amy.

Poza Indiami panchakarma rozpowszechniła się głównie jako program pobytowy w ośrodkach ajurwedyjskich i spa. Takie programy bywają znacznie skrócone i często ograniczają się do masaży, diety, odpoczynku, łagodnych zabiegów olejowych i procedur wspierających trawienie, z pominięciem wymiotów terapeutycznych, intensywnego przeczyszczania i upuszczania krwi. Dla wielu osób największą wartością takiego pobytu jest sam rytm – odpoczynek, regularne posiłki, codzienne zabiegi olejowe i kilka dni bez pośpiechu.