Rasajana

Rasajana (sanskr. रसायन, rasāyana – od rasa, „sok, esencja, odżywczy płyn ciała”, oraz ayana, „droga, ścieżka”) to w ajurwedzie dział poświęcony odmładzaniu, regeneracji i wzmacnianiu organizmu, zaliczany do ośmiu klasycznych gałęzi tej medycyny (asztanga ajurweda). W ujęciu tradycyjnym jej zadaniem jest wspieranie całego organizmu, spowalnianie starzenia i wzmacnianie żywotności, opisywanej m.in. jako ojas. Klasyczne teksty, zwłaszcza Charaka Samhita, poświęcają jej osobne rozdziały i tradycyjnie wymieniają wśród jej owoców długowieczność, dobrą pamięć i intelekt, wolność od chorób, młodzieńczą żywotność, zdrową cerę, mocny głos oraz pogodę umysłu.

Cele i działanie

W ajurwedyjskim modelu fizjologii rasajana ma działać nie tyle bezpośrednio na objawy, ile na jakość przemiany materii. Ma poprawiać jakość odżywczego płynu (rasa), wspierać ogień trawienny (agni) oraz drożność kanałów ciała (srotas), tak aby wszystkie tkanki (dhatu) były lepiej odżywione. Najwyższym wytworem tego procesu ma być ojas, subtelna esencja witalności i odporności. Z tego powodu rasajanę opisuje się często jako sposób na wzmocnienie ojas, a przez nie na ogólną siłę, regenerację i odporność.

Rodzaje

Klasyczna ajurweda porządkuje rasajanę na kilka sposobów. Ze względu na sposób stosowania wyróżnia się:

• Kutipraweśika (kuṭīpraveśika, od kuṭī – „chatka”) – kuracja intensywna, prowadzona w odosobnieniu, w specjalnie przygotowanym pomieszczeniu, przez dłuższy czas i pod nadzorem.
• Watatapika (vātātapika) – łagodniejsza forma prowadzona w zwykłym trybie życia, bez izolacji, dostępna dla osób pozostających w codziennej aktywności.

Ze względu na cel rozróżnia się natomiast:

• Kamja rasajana (kāmya rasāyana) – dla osób zdrowych, mająca podnosić witalność, długowieczność (prāṇakāmya), intelekt (medhākāmya) lub urodę i blask ciała (śrīkāmya).
• Naimittika rasajana (naimittika rasāyana) – stosowana pomocniczo w określonej chorobie, by wzmocnić organizm w toku jej leczenia.
• Adźasrika rasajana (ājasrika rasāyana) – codzienna, dietetyczna, oparta na odżywczych pokarmach takich jak mleko czy ghee oraz na zdrowym rytmie życia.

Osobne miejsce zajmuje achara rasajana (ācāra rasāyana), czyli „rasajana postępowania”. Tradycja przypisuje działanie odmładzające także samej postawie życiowej: prawdomówności, łagodności, spokojowi, życzliwości, czystości i regularnemu odpoczynkowi. W tym ujęciu efekt podobny do kuracji ziołowej można osiągnąć przez sposób życia, bez przyjmowania żadnych preparatów.

Środki i przebieg

Najbardziej znanym środkiem rasajanowym jest amalaki (agrest indyjski, Emblica officinalis), uznawany za jedno z najsilniejszych ziół odmładzających. Często wymienia się też ashwagandhę, guduchi, brahmi czy haritaki, a spośród gotowych preparatów klasyczną formułę chyawanprash – ziołowy dżem na bazie amalaki, zawierający w pełnej recepturze kilkadziesiąt składników. Dla najlepszego efektu tradycja zaleca poprzedzenie kuracji rasajanowej oczyszczaniem (śodhana, w tym zabiegami panchakarmy), tak aby organizm łatwiej przyswoił to, co odżywcze. Rasajanę rzadko traktuje się więc jako pojedynczy specyfik, częściej jako całościowe postępowanie łączące dietę, zioła, rytm dnia i postawę życiową.

Status badań

Rasajana należy do tradycyjnego systemu ajurwedy i to w jego obrębie ma swoje uzasadnienie. Współczesne prace przyglądają się wielu ziołom rasajanowym, opisując je w kategoriach adaptogenów oraz substancji o działaniu przeciwutleniającym i wspierającym odporność. To wczesny i obiecujący kierunek badań, choć na razie nie potwierdza wszystkich tradycyjnych obietnic odmłodzenia czy długowieczności.