Pięć żywiołów

Pięć żywiołów (sanskr. पञ्चमहाभूत, panchamahabhuta – „pięć wielkich elementów”, od pancha „pięć”, maha „wielki” i bhuta „byt, element”) to w ajurwedzie i klasycznej filozofii indyjskiej podstawowe tworzywo całej rzeczywistości. Polskie „żywioły” to nazwa popularyzatorska, w dokładniejszym tłumaczeniu byłoby „pięć wielkich elementów”. Są to: przestrzeń (akasha, zwana też eterem), powietrze (vayu), ogień (agni, tejas), woda (jala, apas) oraz ziemia (prithvi). W tym ujęciu wszystko, co istnieje, od ciała człowieka, przez pożywienie, po otaczającą przyrodę, jest różną kombinacją tych pięciu żywiołów.

Pięć żywiołów i ich jakości

Nazwy żywiołów nie oznaczają dokładnie tego samego co fizyczna ziemia, ogień czy woda. Odnoszą się do podstawowych składników rzeczywistości rozpoznawanych przez właściwe im jakości i sposoby działania. Przestrzeń oznacza potencjał, pustkę i otwartość, w której cokolwiek może zaistnieć. Powietrze to ruch i lekkość. Ogień to przemiana, ciepło i trawienie, zarówno pokarmu, jak i wrażeń. Woda to spójność, płynność i wilgoć. Ziemia to stałość, ciężar i struktura. W często spotykanym schemacie ajurwedyjskim każdy żywioł wiąże się z jednym zmysłem i odpowiadającym mu subtelnym pierwiastkiem (tanmatra): przestrzeń ze słuchem i dźwiękiem, powietrze z dotykiem, ogień ze wzrokiem i formą, woda ze smakiem, a ziemia z węchem. Żywioły układają się przy tym od najsubtelniejszego (przestrzeń) do najgęstszego (ziemia).

Pochodzenie

Koncepcje pięciu elementów rozwijały się w kilku szkołach filozofii indyjskiej, między innymi w sankhji i waiśeszice, choć szkoły te odmiennie wyjaśniały ich naturę i powstawanie. Ajurweda przejęła ten schemat jako ramę opisu człowieka i przyrody. W modelu sankhji żywioły wyłaniają się z subtelnych pierwiastków zmysłowych (tanmatra), te zaś z bardziej pierwotnych zasad świadomości i materii. Opisują je klasyczne kompendia ajurwedy, między innymi Charaka Samhita, dla której panchamahabhuta jest jedną z podstawowych ram opisu ciała, pożywienia i działania środków leczniczych.

Związek z doszami i ciałem

To z pięciu żywiołów ajurweda wyprowadza trzy dosze. Wata łączy przestrzeń i powietrze, pitta opiera się głównie na ogniu z domieszką wody, a kapha na wodzie i ziemi. W kategoriach przewagi żywiołów opisuje się także tkanki (dhatu), sześć smaków (rasa) oraz procesy fizjologiczne. Przy doborze pożywienia i ziół bierze się pod uwagę ich jakości oraz wpływ na dosze. Przykładowo dolegliwości „suche i ruchliwe”, przypisywane przewadze przestrzeni i powietrza, równoważy się jakościami cięższymi i wilgotnymi, czyli wodą i ziemią.

Pomostem między abstrakcyjnym żywiołem a konkretnym ciałem są w tej tradycji jakości (guna), na przykład ciężkie i lekkie, zimne i gorące, suche i wilgotne. To przez nie ajurweda ocenia naturę człowieka, pokarmu czy pory roku i łączy je w jeden spójny system.

Jak czytać ten model

Panchamahabhuta to rama filozoficzno-kosmologiczna, język, którym ajurweda porządkuje świat i spina człowieka, pożywienie oraz przyrodę w jeden obraz. Żywioły są tu kategoriami jakościowymi: niosą znaczenie przez własności takie jak ruch, ciepło, spójność czy stałość, a nie przez odniesienie do pierwiastków chemicznych czy stanów skupienia materii. Współczesne prace ajurwedyjskie bywa, że zestawiają je z procesami biochemicznymi, warto jednak czytać takie zestawienia jako interpretacje w duchu tradycji. Wartość tego modelu jest przede wszystkim porządkująca i praktyczna – podpowiada, jak dobierać pożywienie, zioła czy rytm dnia.

Warto odróżnić pięć żywiołów ajurwedy od chińskiego systemu pięciu przemian (wu xing: drzewo, ogień, ziemia, metal, woda). To dwie osobne tradycje o innym zestawie elementów i innej logice. Chińskie przemiany opisują cykle wzajemnego rodzenia i kontrolowania, a indyjskie żywioły są raczej warstwami tworzywa rzeczywistości. Wspólny jest ogólny pomysł opisywania świata za pomocą kilku podstawowych żywiołów oraz trzy powtarzające się nazwy (ogień, ziemia i woda), które pełnią tu jednak odmienne funkcje.