Fitoterapia

Fitoterapia (od gr. phyton – „roślina” i therapeia – „leczenie”), czyli ziołolecznictwo, to stosowanie roślin leczniczych i otrzymywanych z nich preparatów w dbaniu o zdrowie, łagodzeniu wybranych dolegliwości oraz, w przypadku zarejestrowanych produktów, w leczeniu. Jest jedną z najstarszych form leczenia i fundamentem wielu tradycji medycznych. Warto pamiętać, że granica między ziołem a lekiem bywa płynna, bo część współczesnych leków ma źródło w substancjach roślinnych: morfina w maku, glikozydy nasercowe w naparstnicy, a produkcja kwasu acetylosalicylowego – w badaniach nad salicylanami obecnymi m.in. w korze wierzby.

Tradycje na świecie

Fitoterapia nie jest jednym systemem, tylko wieloma tradycjami, z których każda wyrosła z lokalnej przyrody i własnego sposobu myślenia o zdrowiu. W Europie rozwijało się ziołolecznictwo ludowe i klasztorne, oparte na rodzimych roślinach, takich jak rumianek, mięta, dziurawiec czy pokrzywa. W tradycyjnej medycynie chińskiej zioła stanowią jeden z głównych filarów obok akupunktury i najczęściej występują w wieloskładnikowych recepturach. Surowce opisuje się m.in. przez ich „naturę termiczną”, na przykład chłodzącą, neutralną lub rozgrzewającą, oraz smak, któremu tradycja przypisuje określone działanie. Ajurweda również rozpatruje zioła i pokarmy poprzez ich smak oraz właściwości, w tym działanie rozgrzewające lub chłodzące. Korzysta z roślin indyjskich i preparatów łączonych, takich jak triphala, oraz z ziół wiązanych z odnową i długowiecznością (rasajana), jak ashwagandha, brahmi czy kurkuma. Własne, rozbudowane systemy zielarskie mają też inne kultury: japońskie kampo, bliskowschodnia unani oraz liczne medycyny ludowe. Wspólny dla nich wątek to korzystanie z dostępnych lokalnie roślin i osadzenie ich w określonym modelu teoretycznym.

Formy stosowania

Zioła stosuje się na wiele sposobów. Do najczęstszych należą napary (zalewanie surowca wrzątkiem) i odwary (gotowanie), nalewki i wyciągi alkoholowe, a także standaryzowane preparaty w postaci kapsułek lub tabletek. Część surowców wykorzystuje się zewnętrznie, na przykład w maściach, okładach czy kąpielach. Forma i sposób przygotowania wpływają na to, które składniki rośliny trafiają do organizmu.

Co mówią badania

Niektóre rośliny mają dobrze udokumentowane działanie, na przykład dojelitowe kapsułki z olejkiem z mięty pieprzowej w zespole jelita drażliwego, określone wyciągi z dziurawca w depresji o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu czy preparaty z liści senesu jako doraźny środek na krótkotrwałe zaparcia. Na bazie ekstraktów roślinnych powstają również preparaty o statusie produktu leczniczego. Należą do nich między innymi preparaty stosowane w łagodnym napięciu nerwowym i przejściowych trudnościach z zasypianiem oraz tradycyjne leki roślinne łagodzące niektóre dolegliwości dolnych dróg moczowych.