Rasa (6 smaków)

Rasa (sanskr. rasa – „smak”, ale też „sok”, „esencja”) w ajurwedzie oznacza smak pożywienia, a w najczęstszym, węższym znaczeniu odnosi się do sześciu podstawowych smaków (shad rasa), na których opiera się ajurwedyjskie podejście do odżywiania i ziołolecznictwa. Smak nie jest tu tylko doznaniem zmysłowym, ale wskazówką o tym, jak dany pokarm działa na organizm i na równowagę dosz.

Słowo rasa ma w ajurwedzie także inne znaczenia: płynu odżywczego i osocza, czyli pierwszej z tkanek (rasa dhatu), albo esencji. To hasło dotyczy rasy w znaczeniu smaku.

Sześć smaków

Ajurweda wyróżnia sześć smaków, z których każdy wywodzi się z dwóch żywiołów i w odmienny sposób oddziałuje na dosze:

• słodki (madhura, ziemia i woda) – odżywczy i chłodzący, zmniejsza vatę i pittę, zwiększa kaphę. Przykłady: zboża, dojrzałe słodkie owoce, mleko, ghee.
• kwaśny (amla, ziemia i ogień) – rozgrzewający, zmniejsza vatę, zwiększa pittę i kaphę. Przykłady: cytrusy, kiszonki, jogurt.
• słony (lavana, woda i ogień) – rozgrzewający i nawilżający, zmniejsza vatę, zwiększa pittę i kaphę. Przykłady: sól, wodorosty.
• ostry (katu, ogień i powietrze) – rozgrzewający i osuszający, zmniejsza kaphę, zwiększa vatę i pittę. Przykłady: imbir, chili, pieprz, czosnek.
• gorzki (tikta, powietrze i przestrzeń) – chłodzący, oczyszczający i osuszający, zmniejsza pittę i kaphę, zwiększa vatę. Przykłady: zielone warzywa liściaste, kurkuma, gorzkie zioła.
• cierpki (kashaya, powietrze i ziemia) – chłodzący, ściągający i osuszający, zmniejsza pittę i kaphę, zwiększa vatę. Przykłady: rośliny strączkowe, granat, herbata.

Smak, moc i efekt potrawienny

W ajurwedzie działanie pokarmu opisuje się przez trzy powiązane aspekty. Rasa to smak odczuwany bezpośrednio w ustach, virya to moc, czyli energia rozgrzewająca lub chłodząca, ujawniająca się podczas trawienia, a vipaka to efekt potrawienny, czyli to, jak pokarm działa już po strawieniu i wchłonięciu. Dlatego w ajurwedzie sam smak to za mało, by ocenić wpływ pokarmu, liczy się też jego moc i działanie końcowe.

Znaczenie w odżywianiu

W ujęciu ajurwedyjskim dobrze skomponowany posiłek zawiera wszystkie sześć smaków, niekoniecznie w równych ilościach, w proporcjach dostosowanych do konstytucji, pory roku i aktualnej nierównowagi. Smaki dobiera się na zasadzie równoważenia przeciwieństw: osobie z nasiloną vatą służą smaki słodki, kwaśny i słony, przy nadmiarze pitty pomocne są słodki, gorzki i cierpki, a przy nasilonej kaphie ostry, gorzki i cierpki. W ten sposób smak staje się prostym, codziennym narzędziem dbania o równowagę. Idea, że posiłek powinien być zróżnicowany smakowo, luźno pokrywa się ze współczesnym zaleceniem urozmaiconej diety, choć sama teoria smaków pozostaje częścią tradycyjnego systemu ajurwedy.