Rasa (6 smaków)

Rasa (sanskr. rasa – „smak”, ale też „sok”, „esencja”) w ajurwedzie oznacza smak pożywienia, a w najczęstszym, węższym znaczeniu odnosi się do sześciu podstawowych smaków (shad rasa), na których opiera się ajurwedyjskie podejście do odżywiania i ziołolecznictwa. Smak nie jest tu tylko doznaniem zmysłowym, ale wskazówką o tym, jak dany pokarm działa na organizm i na równowagę dosz.

Słowo rasa ma w ajurwedzie także inne znaczenia, na przykład płynu odżywczego i osocza, czyli pierwszej z tkanek (rasa dhatu), albo esencji. To hasło dotyczy rasy w znaczeniu smaku.

Sześć smaków

Ajurweda wyróżnia sześć smaków, z których każdy wywodzi się z dwóch żywiołów i w odmienny sposób oddziałuje na dosze:

• słodki (madhura, ziemia i woda) – odżywczy i chłodzący, zmniejsza vatę i pittę, zwiększa kaphę. Przykłady: zboża, dojrzałe słodkie owoce, mleko, ghee.
• kwaśny (amla, ziemia i ogień) – rozgrzewający, zmniejsza vatę, zwiększa pittę i kaphę. Przykłady: cytrusy, kiszonki, jogurt.
• słony (lavana, woda i ogień) – rozgrzewający i nawilżający, zmniejsza vatę, zwiększa pittę i kaphę. Przykłady: sól, wodorosty.
• ostry (katu, ogień i powietrze) – rozgrzewający i osuszający, zmniejsza kaphę, zwiększa vatę i pittę. Przykłady: imbir, chili, pieprz, czosnek.
• gorzki (tikta, powietrze i przestrzeń) – chłodzący, oczyszczający i osuszający, zmniejsza pittę i kaphę, zwiększa vatę. Przykłady: zielone warzywa liściaste, kurkuma, gorzkie zioła.
• cierpki (kashaya, powietrze i ziemia) – chłodzący, ściągający i osuszający, zmniejsza pittę i kaphę, zwiększa vatę. Przykłady: rośliny strączkowe, granat, herbata.

Smak, moc i efekt potrawienny

W ajurwedzie działanie pokarmu opisuje się przez trzy powiązane aspekty. Rasa to smak odczuwany bezpośrednio w ustach. Virya to moc, czyli energia rozgrzewająca lub chłodząca, ujawniająca się podczas trawienia. Vipaka to efekt potrawienny, czyli to, jak pokarm działa już po strawieniu i wchłonięciu. Dlatego w ajurwedzie sam smak to za mało, by ocenić wpływ pokarmu, liczy się też jego moc i działanie końcowe.

Znaczenie w odżywianiu

W ujęciu ajurwedyjskim dobrze skomponowany posiłek zawiera wszystkie sześć smaków, niekoniecznie w równych ilościach, w proporcjach dostosowanych do konstytucji, pory roku i aktualnej nierównowagi. Smaki dobiera się na zasadzie równoważenia przeciwieństw: osobie z nasiloną vatą służą smaki słodki, kwaśny i słony, przy nadmiarze pitty pomocne są słodki, gorzki i cierpki, a przy nasilonej kaphie ostry, gorzki i cierpki. W ten sposób smak staje się prostym, codziennym narzędziem dbania o równowagę. Idea, że posiłek powinien być zróżnicowany smakowo, luźno pokrywa się ze współczesnym zaleceniem urozmaiconej diety, choć sama teoria smaków pozostaje częścią tradycyjnego systemu ajurwedy.

Uwagi

Sześć smaków to wygodny, intuicyjny język opisu pożywienia, ale jest to model tradycyjny, a nie klasyfikacja oparta na współczesnej nauce o żywieniu. Może być pomocny jako narzędzie samoobserwacji i urozmaicania diety, nie zastępuje jednak wiedzy żywieniowej ani leczenia, a przy chorobach, alergiach czy dietach eliminacyjnych decyduje sytuacja zdrowotna, a nie sama teoria smaków.