Bruksizm i zaciskanie zębów

Bruksizm (od gr. brygmós – zgrzytanie zębami) występuje w dwóch postaciach, które różnią się przebiegiem i czynnikami sprzyjającymi. Bruksizm senny pojawia się w czasie snu i przybiera postać zgrzytania lub zaciskania zębów. Bruksizm na jawie najczęściej polega na zaciskaniu zębów albo utrzymywaniu napiętej żuchwy i nie zawsze przebiega całkowicie nieświadomie. Spotykana nazwa „bruksizm dzienny” jest mniej precyzyjna, bo chodzi o stan czuwania, a nie porę dnia. Według metaanalizy z 2024 r. bruksizm senny występuje u około 21%, a bruksizm na jawie u około 23% badanych, choć wyniki poszczególnych badań bardzo się różnią. U dzieci zgrzytanie w nocy jest częste i z wiekiem zwykle słabnie.

Skąd się bierze

Według międzynarodowego konsensusu ekspertów bruksizm jest aktywnością mięśni, a nie chorobą samą w sobie. U osób zdrowych często nie wymaga leczenia, ale gdy jest nasilony, bywa źródłem dolegliwości. Obecnie uważa się, że jest regulowany głównie przez ośrodkowy układ nerwowy, dlatego wady zgryzu nie są główną przyczyną, jak kiedyś myślano. Stres, lęk i silne skupienie sprzyjają przede wszystkim zaciskaniu na jawie, choć nie wyjaśniają każdego przypadku. Epizody bruksizmu sennego pojawiają się najczęściej w płytszych fazach snu, w pobliżu krótkich wybudzeń. Bruksizm senny może współwystępować z obturacyjnym bezdechem sennym i refluksem żołądkowo-przełykowym, choć charakter tych zależności nie jest w pełni poznany. Głośne chrapanie, obserwowane przerwy w oddychaniu i znaczna senność w ciągu dnia wymagają konsultacji dotyczącej snu. Bruksizm często występuje rodzinnie. Wiążą się z nim też palenie, większe spożycie alkoholu i kofeiny, substancje pobudzające oraz niektóre leki, w tym część leków przeciwdepresyjnych.

Jak się objawia

Najbardziej charakterystycznym sygnałem bruksizmu sennego jest zgrzytanie słyszane przez osobę śpiącą obok. Inne możliwe oznaki to starcie, ukruszenie lub pękanie zębów i wypełnień, nadwrażliwość zębów, poranna sztywność lub zmęczenie żuchwy, ból w okolicy skroni, odciski zębów na brzegach języka lub po wewnętrznej stronie policzków oraz powiększenie mięśni żwaczy, które może nadawać twarzy bardziej kanciasty zarys. Ból żuchwy może współwystępować z bólem karku i głowy oraz dolegliwościami stawu skroniowo-żuchwowego, choć bruksizm nie zawsze do nich prowadzi. Podobne zmiany mogą mieć również inne przyczyny, dlatego ocenia je stomatolog. Zaciskanie na jawie często pozostaje niezauważone, dopóki nie pojawią się dolegliwości, a u części osób bruksizm nie daje żadnych zauważalnych objawów.

Jak się rozpoznaje

Na podstawie samej relacji pacjenta lub bliskich mówi się o bruksizmie możliwym, a gdy badanie stomatologiczne pokazuje typowe zmiany, o prawdopodobnym. Pewne rozpoznanie wymaga pomiaru aktywności mięśni, w przypadku bruksizmu sennego najczęściej w badaniu snu (polisomnografii). Przy zaciskaniu na jawie pomocne bywa notowanie kilka razy dziennie, w jakim położeniu jest żuchwa, np. po przypomnieniu w telefonie.

Co może pomóc

Przy zaciskaniu na jawie pomaga przypominanie sobie o swobodnym ułożeniu żuchwy, w którym zęby pozostają lekko rozsunięte, język spoczywa bez napięcia, a wargi mogą delikatnie się stykać. Drobne przypomnienia w ciągu dnia (naklejka na monitorze lub alarm w telefonie) ułatwiają wyłapywanie momentów zaciskania. Jeśli zaciskanie nasila się w stresie, pomocne mogą być praktyki wyciszające, spokojny oddech i przerwy podczas intensywnej pracy, a przy silnym napięciu także wsparcie psychologiczne. Warto zadbać o sen i obserwować, czy zaciskaniu sprzyjają kofeina, alkohol lub palenie. Ograniczenie żucia gumy i gryzienia przedmiotów, np. długopisów, odciąża przemęczone mięśnie.

Łagodny automasaż lub ciepły okład mogą przynosić chwilowe rozluźnienie obolałych mięśni. Masaż nie powinien wywoływać bólu ani być wykonywany mocno na bolesnym lub obrzękniętym stawie. Pomocne bywają: joga twarzy, terapia punktów spustowych, rozluźnianie mięśniowo-powięziowe i akupresura. Wymienione techniki mogą skutecznie wspierać odczuwanie rozluźnienia. Masaż kobido wykonywany przez doświadczonego praktyka, bywa odbierany jako silnie rozluźniający mięśnie twarzy i choć nie jest typową metodą leczenia bruksizmu, również może pomóc.

Rola dentysty w leczeniu bruksizmu

Podstawą opieki przy bruksizmie pozostaje stomatolog. Gdy pacjent zgłasza poranny ból lub zmęczenie mięśni żucia albo lekarz widzi postępujące ścieranie zębów czy pęknięcia w szkliwie lub wypełnieniach, często zleca zastosowanie szyny relaksacyjnej. To nakładka z tworzywa zakładana na noc na zęby górne lub dolne. Najczęściej stosuje się twarde szyny stabilizacyjne, wykonywane na podstawie wycisku lub skanu zębów. Miękkie nakładki są mniej trwałe, a w jednym ze starszych badań u części osób aktywność mięśni żucia po ich założeniu wzrastała.

Indywidualnie dopasowana szyna (nazywana też zgryzową) może chronić zęby i uzupełnienia protetyczne przed skutkami zaciskania i zgrzytania. Przejmuje siłę nacisku, dzięki czemu ściera się przede wszystkim materiał, a zęby, wypełnienia i korony są chronione. Ważna jest świadomość tego, że szyna nie leczy przyczyny bruksizmu. W badaniach zmniejszała liczbę epizodów zaraz po założeniu, ale efekt ten zwykle zanikał po kilku tygodniach, dlatego jej wpływ na samą aktywność mięśni pozostaje niepewny. Gdy bruksizm nie daje dolegliwości ani nie uszkadza zębów, szyna często nie jest potrzebna.

Jeżeli jednak zdecydujesz się na korzystanie z tej formy pomocy, nie kupuj gotowych nakładek z drogerii lub internetu. Szyny kupowane bez oceny stomatologicznej mogą być źle dopasowane i wykonane ze zbyt miękkiego tworzywa, dlatego wybór zawsze warto skonsultować ze specjalistą. I pamiętaj: stosowanie szyny relaksacyjnej wymaga kontroli, bo ta z czasem się ściera i zamiast pomagać, może zwiększyć dolegliwości.

Ważnym elementem opieki przy tego typu problemach jest także konsultacja fizjoterapeuty zajmującego się stawem skroniowo-żuchwowym lub lekarza medycyny snu. Szybkiej konsultacji wymagają nagłe zablokowanie żuchwy, wyraźne ograniczenie otwierania ust, obrzęk, uraz, złamany ząb lub silny, narastający ból.