Olejki eteryczne

Olejki eteryczne to lotne, silnie aromatyczne i stężone wyciągi roślinne, będące złożoną mieszaniną wielu związków zapachowych, głównie z grupy terpenów. Odpowiadają za charakterystyczny zapach roślin, z których pochodzą, i stanowią podstawowy surowiec aromaterapii. Otrzymuje się je z różnych części roślin, takich jak kwiaty, liście, owoce, kora czy korzenie.

Jak powstają

Najczęstszą metodą pozyskiwania jest destylacja parowa, w której para wodna przechodząca przez surowiec roślinny porywa lotne związki, a po schłodzeniu skrapla się i oddziela od wody. Olejki z owoców cytrusowych otrzymuje się zwykle przez tłoczenie na zimno, czyli wyciskanie ze skórek. Stosuje się też ekstrakcję rozpuszczalnikami, z której powstają tak zwane absoluty – aromatyczne ekstrakty roślinne, odrębne od olejków eterycznych otrzymywanych destylacją lub tłoczeniem. Olejki są bardzo skoncentrowane, bo do uzyskania niewielkiej ilości potrzeba dużej masy surowca, co tłumaczy zarówno ich intensywność, jak i cenę.

Olejki eteryczne a oleje nośnikowe

Olejków eterycznych nie należy mylić z olejami nośnikowymi (bazowymi), takimi jak olej migdałowy, jojoba czy z pestek winogron. Oleje nośnikowe to nielotne oleje i ciekłe woski roślinne pozyskiwane m.in. z nasion, pestek i orzechów. W aromaterapii służą do rozcieńczania stężonych olejków eterycznych przed nałożeniem na skórę i do ich równomiernego rozprowadzenia podczas masażu. Olejek eteryczny dodaje zapachu i działania, a olej nośnikowy bezpiecznie go „przenosi”.

Co zawierają olejki i jak działają?

Pojedynczy olejek potrafi zawierać kilkadziesiąt różnych związków i to właśnie ta złożoność decyduje o jego charakterze – zapachu, głębi i sile działania. Większość z nich należy do terpenów i ich pochodnych. Najczęściej spotyka się monoterpeny (np. limonen w olejkach cytrusowych), alkohole terpenowe (linalol, mentol, terpinen-4-ol) oraz estry (octan linalilu). W olejkach ostrzejszych, takich jak goździkowy, tymiankowy czy cynamonowy, pojawiają się fenole i aldehydy (eugenol, tymol, cynamonaldehyd) – są bardziej intensywne i wymagają większej ostrożności przy kontakcie ze skórą.

Poszczególnym składnikom przypisuje się konkretne właściwości. Lawendę oraz jej główne związki, linalol i octan linalilu, łączy się z wyciszeniem i wsparciem snu, a badania wskazują na ich wpływ na przekaźnictwo GABA i struktury mózgu związane z lękiem. Terpinen-4-ol z olejku drzewa herbacianego ma dobrze udokumentowane działanie przeciwdrobnoustrojowe przy stosowaniu miejscowym. Eukaliptol (1,8-cyneol) z eukaliptusa bada się pod kątem układu oddechowego, a najmocniejsze dane dotyczą preparatów doustnych. Warto przy tym pamiętać, że wiele z właściwości olejków opisano w badaniach laboratoryjnych albo przy podaniu doustnym lub na skórę, więc nie zawsze przekładają się wprost na wdychanie zapachu.

Przy wdychaniu działa np. mentol z mięty pieprzowej pobudza receptory zimna TRPM8 w błonie śluzowej nosa i daje wyraźne, przyjemne uczucie udrożnienia oraz swobodniejszego oddechu, nawet jeśli sam przepływ powietrza pozostaje bez zmian.

Jakość i przechowywanie

Jakość olejków bywa różna, a określenia handlowe nie zawsze są jednoznaczne, bo „olejek zapachowy” może oznaczać produkt syntetyczny lub rozcieńczony, inny niż czysty olejek eteryczny. Pomocna jest etykieta podająca łacińską nazwę rośliny, część, z której pozyskano olejek, oraz sposób otrzymania. Olejki są wrażliwe na światło, ciepło i powietrze, dlatego przechowuje się je w ciemnych, szczelnych buteleczkach, w chłodnym miejscu, a z czasem ulegają utlenieniu.