Neuroplastyczność

Neuroplastyczność (od gr. neuron – nerw i plastikós – dający się kształtować) obejmuje wszystkie trwałe zmiany w układzie nerwowym – od wzmacniania pojedynczych połączeń między neuronami po przebudowę całych obszarów kory mózgowej. Zachodzi przez całe życie i leży u podstaw nauki nowych umiejętności, pamięci oraz powrotu do sprawności po urazach. W świecie praktyk holistycznych przywołuje się ją, by wyjaśnić, dlaczego regularna praktyka z czasem zmienia sposób, w jaki reagujemy.

Historia pojęcia

Pojęcie plastyczności neuronalnej w nowoczesnym znaczeniu wprowadził w 1948 roku polski neurofizjolog Jerzy Konorski z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego w Warszawie. Rok później kanadyjski psycholog Donald Hebb opisał regułę, którą dziś streszcza się zdaniem: „Neurony, które razem się pobudzają, łączą się ze sobą”. Przez długi czas uważano, że dorosły mózg jest w dużej mierze ukształtowany i niezmienny, ale kolejne dekady badań pokazały, że zmienia się on przez całe życie.

Jak zmienia się mózg

Podstawą neuroplastyczności jest plastyczność synaptyczna, czyli zmiana siły połączeń (synaps) między neuronami. Połączenia często używane wzmacniają się – to zjawisko nazywa się długotrwałym wzmocnieniem synaptycznym (LTP). Te rzadko używane słabną, co opisuje się jako długotrwałe osłabienie synaptyczne (LTD). Neurony mogą też wypuszczać nowe wypustki i tworzyć nowe synapsy, zmienia się osłonka mielinowa włókien nerwowych, a w hipokampie dorosłych zwierząt powstają nowe neurony (neurogeneza). U ludzi skala neurogenezy w dorosłości wciąż jest przedmiotem dyskusji.

Neuroplastyczność jest najsilniejsza w dzieciństwie. Rozwijający się mózg przechodzi okresy krytyczne, w których pewne funkcje, np. mowa czy widzenie, kształtują się szczególnie łatwo. Z wiekiem ta zdolność słabnie, choć pozostaje z nami do końca życia – dorosły mózg uczy się wolniej, ale wciąż wyraźnie reaguje na trening.

Doświadczenie zapisane w mózgu

Jednym z najczęściej przywoływanych przykładów są londyńscy taksówkarze, którzy latami uczą się siatki ulic miasta. W badaniu z 2000 roku mieli oni większy tylny hipokamp, czyli obszar związany z orientacją w przestrzeni, niż osoby z grupy porównawczej, a różnica rosła wraz ze stażem pracy. U muzyków grających na instrumentach smyczkowych obszar kory odpowiadający palcom lewej ręki bywa powiększony. W badaniu z udziałem 120 starszych osób rok regularnych ćwiczeń aerobowych, głównie marszu, zwiększył objętość hipokampu średnio o ok. 2% i wiązał się z lepszą pamięcią przestrzenną, podczas gdy w grupie wykonującej tylko ćwiczenia rozciągające hipokamp się zmniejszał.

Neuroplastyczność jest też fundamentem rehabilitacji neurologicznej. Po udarze mózg uruchamia słabsze wcześniej połączenia i tworzy nowe, a zdrowe obszary mogą częściowo przejmować utracone funkcje. Najwięcej zyskuje się dzięki wczesnym i regularnym ćwiczeniom prowadzonym przez specjalistów.

Neuroplastyczność a praktyki holistyczne

Myśl, że powtarzane doświadczenie zmienia mózg, dobrze współgra z logiką wielu praktyk. Medytacja i mindfulness są treningiem uwagi. Metoda Feldenkraisa i technika Alexandra opisują naukę nowych, swobodniejszych wzorców ruchu. Joga, tai chi czy świadomy taniec łączą ruch, koordynację i skupienie, a praca z oddechem i regulacją układu nerwowego zakłada, że ciało może z czasem nauczyć się łatwiej wracać do spokoju.

Badania osób medytujących od wielu lat wskazywały na różnice w budowie niektórych obszarów mózgu. W dużym badaniu z randomizacją z 2022 roku ośmiotygodniowy kurs MBSR nie zmienił mierzalnie struktury mózgu, co może oznaczać, że zmiany anatomiczne wymagają dłuższej praktyki, a korzyści odczuwane po krótkim kursie wiążą się raczej ze zmianami w funkcjonowaniu i samopoczuciu. Niezależnie od metody najważniejsze wydają się regularność, powtarzalność i zaangażowanie uwagi – te same czynniki, które sprzyjają nauce każdej umiejętności. Wspierają je też dobry sen, ruch i ograniczanie przewlekłego stresu.

Jak czytać popularne obietnice

Neuroplastyczność stała się modnym słowem i pojawia się w hasłach w rodzaju „przeprogramuj mózg w 21 dni”. Zmiany w mózgu zachodzą jednak stopniowo i zależą od wieku, stanu zdrowia oraz intensywności i czasu trwania praktyki. Plastyczność działa w obie strony: utrwalają się również wzorce niekorzystne, takie jak nawykowe napięcie, reakcje stresowe czy przewlekły ból. To zarazem zła i dobra wiadomość, bo to, co zostało utrwalone, można z czasem zmienić.