Interocepcja

Interocepcja (od łac. inter – „wewnątrz”, i capere – „chwytać, odbierać”) to zdolność odbierania i interpretowania sygnałów płynących z wnętrza ciała i jego stanu fizjologicznego: bicia serca, oddechu, głodu, pragnienia, temperatury, napięcia trzewnego czy pełności pęcherza. Bywa potocznie nazywana „ósmym zmysłem”, ponieważ obok eksterocepcji (czucia bodźców zewnętrznych) i propriocepcji (czucia położenia i ruchu ciała) stanowi trzeci, skierowany do wewnątrz rodzaj czucia. Informacje z narządów docierają do mózgu wieloma drogami, między innymi przez nerw błędny, rdzeń kręgowy i pień mózgu, a ważną rolę w ich integracji odgrywa wyspa (insula). Interocepcję uznaje się dziś za istotny mechanizm zdrowia psychicznego i fizycznego.

Wymiary interocepcji

Współcześnie, zwłaszcza za sprawą prac Sarah Garfinkel i Hugona Critchleya, interocepcję ujmuje się jako zjawisko wielowymiarowe. Wyróżnia się dokładność interocepcyjną, czyli obiektywną trafność odczytywania sygnałów ciała (badaną np. zadaniem wykrywania własnego tętna), wrażliwość interocepcyjną, czyli subiektywne, samoopisowe przekonanie o byciu uważnym na ciało, oraz świadomość interocepcyjną, czyli wgląd w trafność własnego odczytywania sygnałów ciała. Co ważne, te wymiary nie muszą iść w parze: można czuć się bardzo „wsłuchanym w ciało”, a jednocześnie odczytywać jego sygnały niezbyt trafnie.

Interocepcja a emocje i regulacja

Interocepcja jest ściśle związana z emocjami. W wielu współczesnych teoriach emocji, sięgających koncepcji Jamesa i Langego oraz markerów somatycznych, sygnały z ciała są jednym z kluczowych składników tego, co odczuwamy jako emocję. Dlatego interocepcję wiąże się ze zdolnością do rozpoznawania i regulowania emocji, z intuicją oraz z poczuciem bycia sobą. Stanowi też brakujące ogniwo między pracą autonomicznego układu nerwowego a doświadczeniem: sygnały o pobudzeniu lub wyciszeniu organizmu stają się odczuwalne właśnie dzięki niej, co łączy ją z pojęciami takimi jak okno tolerancji czy regulacja układu nerwowego.

Znaczenie dla zdrowia i praktyk

Zmieniona interocepcja bywa wiązana z wieloma trudnościami: lękiem, depresją, zaburzeniami odżywiania, traumą czy przewlekłym bólem. Znaczenie ma przy tym zarówno nadmierna czujność na sygnały ciała (np. wyolbrzymianie kołatania serca w lęku), jak i ich osłabione odczuwanie. Wiele praktyk pracujących z uwagą skierowaną do ciała, jak mindfulness, skanowanie ciała, joga, świadomy oddech czy podejścia somatyczne, angażuje i ćwiczy interocepcję, i to bywa jednym z powodów, dla których wspierają regulację i samopoczucie. Celem nie jest jednak maksymalna czułość, lecz elastyczna, wystarczająco trafna i nielękowa relacja z sygnałami ciała. U osób z nasilonym lękiem lub po traumie zbyt intensywne skupianie się na wnętrzu ciała bywa trudne, dlatego pracuje się tu zwykle łagodnie i stopniowo.