Samatha

Samatha (pali samatha, sanskr. śamatha – „spokój”, „wyciszenie”, od rdzenia śam- – „uspokajać”; tłumaczona jako „medytacja wyciszenia” lub „spokojne trwanie”) to buddyjska praktyka medytacyjna polegająca na wyciszaniu i stabilizowaniu umysłu przez skupienie uwagi na jednym obiekcie. Jej celem jest rozwinięcie spokojnej, nieprzerwanej uwagi, która prowadzi do głębokiego skupienia (samādhi), a w dalszych etapach do stanów pełnego pochłonięcia nazywanych dżhanami (pali jhāna).

Samatha jest jedną z dwóch podstawowych jakości rozwijanych w medytacji buddyjskiej (bhāvanā), obok wglądu (vipassanā). Bywa opisywana jako wyciszenie, które przygotowuje umysł, podczas gdy vipassana jest wnikliwą obserwacją, która z tego wyciszenia korzysta.

Samatha a vipassana

Tradycja buddyjska wyróżnia dwa uzupełniające się rodzaje medytacji, ujmowane też jako para skupienie (samādhi) i mądrość (paññā). Samatha rozwija stabilność i spokój uwagi, a vipassana wykorzystuje tę ustabilizowaną uwagę do badania natury doświadczenia, w tym jego nietrwałości i braku trwałego „ja”. W wielu współczesnych metodach obie praktyki przeplatają się: medytujący najpierw uspokaja i zbiera umysł przez samathę, a następnie kieruje go ku wnikliwej obserwacji. Relacja między nimi bywa układana różnie: w niektórych podejściach sekwencyjnie, gdy wyciszenie poprzedza wgląd, w innych równolegle, a w jeszcze innych niemal nierozdzielnie.

Przebieg praktyki

W praktyce samathy uwagę utrzymuje się w sposób ciągły na wybranym obiekcie, łagodnie wracając do niego za każdym razem, gdy umysł odpłynie. Z czasem przerwy w uwadze stają się rzadsze, a stan skupienia bardziej stabilny, spokojny i przejrzysty. Częstym punktem wyjścia jest ānāpānasati, czyli uważność oddechu, w której obserwuje się naturalny rytm wdechu i wydechu. Klasyczna tradycja komentarialna therawady opisuje czterdzieści możliwych obiektów medytacji (kammaṭṭhāna), między innymi obrazy skupienia (kasiṇa), uważność oddechu oraz cztery bezkresne stany umysłu: życzliwość, współczucie, współradość i równowagę.

Kontekst i pochodzenie

Samatha należy do podstawowych pojęć klasycznej medytacji buddyjskiej i jest obecna w kanonie palijskim oraz w późniejszych tradycjach komentarialnych. Droga od wyciszenia ku wglądowi przypisywana jest samemu Buddzie i pozostaje wspólnym rdzeniem wielu tradycji medytacyjnych. Praktyki wyciszenia i skupienia rozwinęły się zarówno w buddyzmie therawady, jak i w tradycji tybetańskiej, w której śamatha (tyb. śine) jest opisywana jako fundament dalszej pracy z umysłem. Cztery bezkresne stany umysłu, rozwijane jako obiekty samathy, łączą ją bezpośrednio z medytacją życzliwości i współczucia.

Samatha a medytacja koncentracji

Współcześnie samathę zalicza się często do szerszej kategorii medytacji koncentracji, czyli praktyk opartych na utrzymywaniu uwagi na jednym obiekcie. Samatha jest jej buddyjską, doktrynalnie osadzoną formą, w której skupienie nie jest celem samym w sobie, lecz służy wyciszeniu umysłu i przygotowaniu go do wglądu oraz wyzwolenia. W ujęciu świeckim i badawczym podobne praktyki opisuje się neutralnie jako trening uwagi skupionej.

Status naukowy

Samatha rzadko jest badana pod własną nazwą, częściej w ramach szerszych badań nad medytacją skupienia i nad stanami głębokiej koncentracji. Badania nad treningiem uwagi skupionej sugerują możliwą poprawę stabilności uwagi i wyciszenia, choć wyniki zależą od rodzaju praktyki, jej długości i jakości badań. Opisy bardzo głębokich stanów skupienia (dżhany) pochodzą głównie z relacji praktykujących i źródeł tradycyjnych, a ich badanie naukowe jest trudne. Samathę najlepiej traktować jako praktykę wspierającą skupienie i wyciszenie, osadzoną w kontekście buddyjskim, a nie jako metodę leczenia.