Zazen

Zazen (jap. 座禅, „siedząca medytacja”) to podstawowa praktyka medytacyjna w wielu szkołach zen. Polega na spokojnym siedzeniu w stabilnej pozycji, z naturalnym oddechem i otwartymi lub półotwartymi oczami. Jej forma jest oszczędna, lecz nie wymaga sztywności ani szczególnego stanu umysłu. Praktykująca osoba zauważa to, co się pojawia, i wraca do samego siedzenia.

Zen wyrósł z buddyzmu mahajany, rozwijając się najpierw w Chinach jako chan, a następnie w Japonii. W centrum tej tradycji znajduje się bezpośrednie doświadczenie praktyki, przekazywane wraz z nauką i życiem wspólnoty. Zazen ma więc znaczenie większe niż technika relaksacyjna. W buddyzmie zen jest częścią drogi praktyki, której sens zależy również od kontekstu szkoły i nauczania.

Różne podejścia w zen

W szkole Sōtō ważna jest shikantaza, często tłumaczona jako „po prostu siedzenie”. W tej praktyce, zamiast jednego obiektu, uwagą obejmuje się całe doświadczenie. W szkołach Rinzai częściej praktykuje się także z kōanem, czyli paradoksalnym pytaniem, dialogiem lub zdaniem przekazywanym przez nauczyciela. Praca z kōanem ma pogłębiać praktykę i skupienie. W części ośrodków osoby początkujące zaczynają od liczenia oddechów, zwykle kolejnych wydechów od jednego do dziesięciu.

Jak wygląda praktyka

Zazen można praktykować na poduszce medytacyjnej, macie albo stabilnym krześle. Kręgosłup pozostaje wyprostowany, ale nie usztywniony. Broda jest lekko cofnięta, barki rozluźnione, a brzuch ma przestrzeń na swobodny oddech. Oczy zwykle pozostają otwarte lub półotwarte, ze wzrokiem miękko skierowanym przed siebie albo ku podłodze. W klasycznej formie dłonie układa się w mudrę kosmiczną: jedna spoczywa w drugiej, a kciuki delikatnie się stykają.

Oddechu nie trzeba zmieniać ani pogłębiać. Gdy uwaga odpływa do myśli, planów, emocji lub znużenia, można po prostu to zauważyć i wrócić do pozycji, oddechu albo liczenia. W shikantazie pole obserwacji bywa szersze i obejmuje ciało, dźwięki, myśli oraz emocje, bez wybierania jednego zjawiska jako głównego zadania.

Początkująca osoba może praktykować w ramach krótkich sesji. Pięć lub dziesięć minut regularnej, łagodnej praktyki wystarczy, by poznać jej rytm. Gdy siedzenie na poduszce obciąża kolana, biodra lub plecy, dobrym rozwiązaniem jest krzesło. Stabilność i możliwość spokojnego oddychania są ważniejsze niż forma pozycji.

Zastosowanie i korzyści

Wiele osób wybiera zazen dla prostoty, ciszy i możliwości przyjrzenia się własnym nawykom reagowania. Regularne siedzenie może wspierać cierpliwość, kontakt z ciałem oraz umiejętność zauważania myśli, zanim przerodzą się w automatyczną reakcję. Dla części praktykujących istotne jest również przenoszenie takiej jakości uwagi do chodzenia, jedzenia, sprzątania, rozmów czy pracy.

Badania nad samym zen i zazen są znacznie skromniejsze niż badania nad świeckimi programami uważności. Ich wyniki sugerowały możliwe korzyści dla stresu i uwagi.